عوامل و موانع اجرای عدالت اجتماعی از منظر قرآن كريم



عوامل و موانع اجرای عدالت اجتماعی از منظر قرآن كريم

مقدمه
عدل و عدالت اجتماعي از جمله مفاهيم پر معنايي است كه همواره مورد توجه اديان و مكاتب مختلف بوده است .اما اجراي آن همچنان به عنوان آرزويي دست نيافتني به نظر مي رسد؛ آرزويي كه تحقق آن، نيازمند بررسي لوازم اجراي عدالت و موانع پيش روي آن مي باشد.
انديشمندان بسياري در اين مورد قلم فرسايي نموده و آثار مفيدي در رابطه با عدالت و مفهوم آن، پديد آورده اند. آنچه در اين پژوهش مورد نظر است؛ بررسي عوامل اجراي عدالت اجتماعي و موانع اجراي آن از ديدگاه قرآن كريم و نهج البلاغه مي باشد كه به نظر نگارنده تاكنون پژوهشي مستقل و جامع در این زمینه ارائه نشده است.
قرآن كريم، كتاب جاوداني مسلمانان، بهترين راهنما در مسير اجراي عدالت در جامعه مي باشد. از منظر اين كتاب آسمانی عوامل اجراي عدالت اجتماعي مواردي از قبيل حاكميت قانون عادلانه در جامعه، دينداري و تقواي افراد جامعه و رسيدگي به محرومان و مستضعفان مي باشند.
نهج البلاغه ميراث جاويدان امام علي (عليه السّلام)، در بردارنده انديشه ها و رهنمودهاي عدالت محور آن حضرت، در زمينه هاي اخلاقي، اجتماعي و سياسي است. ارائه راهكارهاي اجراي عدالت اجتماعي، از جمله مجاهدت هاي ايشان در جهت ايجاد جامعه اي عادل و فضيلت محور است. اين راهكارها مواردي از قبيل لزوم زندگي عادلانه حاكمان، رعايت حقوق متقابل مردم و حاكمان و نظارت همگاني مي باشند. فقدان هر يك از مؤلفه هاي تشكيل جامعه عادل به عنوان مانعي در راه اجراي عدالت اجتماعي قرار مي گيرد.
با كنار هم نهادن فرامين الهي در قرآن كريم و كلام دومين معصوم، امام علي (عليه السّلام) مي توان تا حدودي به ديدگاه اسلام در رابطه با عوامل اجراي عدالت اجتماعي و موانع اجراي آن دست يافت.
از آنجا كه نسخه هاي نهج البلاغه متفاوت بوده و شمارگان خطبه هاي آنها يكسان نمي باشد، در اين پژوهش از نسخة نهج البلاغه سيد رضي با ترجمه محمد دشتي استفاده شده است.
قابل ذكر است با توجه به اين كه زبان پايان نامه، فارسي مي باشد؛ سعي شده است در متن از ترجمه متون استفاده شود و در موارد لزوم، در پاورقي به متن عربي ارجاع داده شود.
1-1-كليّات
1-1-1- بیان مسأله
عدل و عدالت مفاهيمي هستند كه در همه مكاتب بشري مورد توجه بوده اند. البته عدالت در جوامع مختلف با نگرش‌هاي گوناگوني تفسير مي‌شود. بعد بشري عدالت، سبب تكامل اخلاقي افراد مي‌شود و بعد اجتماعي آن سبب بهبود روابط انساني و ساماندهي عادلانه جوامع مي گردد.
قرآن به عنوان منشور جامع بشريت در زمينه عدالت اجتماعي و فردي داراي آموزه‌هاي ارزنده‌اي است كه با پيروي از آن مردم، به ويژه مسلمانان به سوي مدينه فاضله رهنمون خواهند شد.
پس از قرآن كريم، اهل بيت پيامبر (عليهم السّلام) به عنوان مفسران واقعي قرآن به تبيين دستورات الهي پرداختند. امام علي (عليه السّلام) امام عدالت و عصمت، در دستورات فراوان ضمن نامه‌ها و خطبه هاي خود، زمامداران و كارگزاران را به اجراي اين اصل مهم اسلامي، امر نموده‌اند؛ دستوراتي كه امروزه نيز همچون چهارده قرن پيش، حلاوت و تازگي خود را حفظ كرده‌اند.
مهم‌ترين نكته در بحث عدالت اجتماعي، اجراي صحيح آن و بررسي عوامل و موانع اجراي آن مي‌باشد؛ لذا پژوهش حاضر بر آن است كه عوامل و موانع اجراي عدالت اجتماعي را از منظر قرآن كريم و نهج ‌البلاغه بررسي نمايد.
1-1-2- علت انتخاب موضوع و اهميت و فايده آن
از آنجا كه در خصوص عوامل و موانع اجراي عدالت از نظر قرآن و نهج‌البلاغه تحقیق جامعي صورت نگرفته است و با توجه به اهميت اجرای عدالت اجتماعي در ميان جوامع، شناسايي عوامل ايجاد عدالت و همچنين موانع پیش روی آن در جامعه، ضرورت مضاعف پيدا مي ‌كند. اين پژوهش تا حد امكان، به بررسي اين مسأله مي پردازد.
1-1-3- سابقه پژوهش
در زمينه عدالت اجتماعي و بررسی مفهوم، موانع تحقق و ديگر مسائل مربوط به آن پژوهش‌هاي پراكنده‌اي انجام گرفته است. از جمله در خلال بحث‌هاي استاد شهيد مطهري به جنبه‌هايي از اين بحث اشاره شده است، برخي از آثاري كه در خصوص عدالت اجتماعي نگاشته شده اند، عبارتند از:
زهيرالاعرجي در كتاب في العدل الاجتماعي و سيد قطب در كتاب عدالت اجتماعي در اسلام هر کدام تا حدي بر گزاره‌هاي قرآني در راستاي اجراي عدالت اشاره كرده‌اند.
در كتاب عدالت اجتماعي در اسلام نوشته سيد جمال‌الدين موسوي از راهكارهاي اجراي عدالت و نمونه‌هايي از آن در سيرة پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم) و امام علي (عليه السّلام) بحث شده ‌است.
4- در كتاب نظرية عدالت، نوشته محمد حسين جمشیدي، به جمع‌آوري نظرات انديشمندان شرقي و غربي در مورد عدالت اجتماعي و بررسي آراء فارابي، امام خميني (ره) و محمد باقر صدر در مورد عدالت اجتماعي و نحوه شكل گيري مدينه فاضله پرداخته شده است.
برخي از پايان نامه‌ها كه در اين موضوع نوشته شده‌اند عبارتند از:
بررسي عدالت فقهي، نوشته محمد جواد سعدي، نظرية عدالت از ديدگاه ابن مسكويه از محمد جواد قنبري و ... بیش تر اين آثار به بررسي جنبه‌هایی اختصاصی از عدالت همچون عدالت فردي يا نظريه‌هاي معروف عدالت از ديدگاه انديشمندان پرداخته‌اند و در هيچ يك از آثار ياد شده تحقيقي جامع در خصوص عوامل و موانع اجراي عدالت از نظر قرآن كريم و نهج‌البلاغه انجام نگرفته است. پژوهش پيش رو، به بررسي اين موارد همت گمارده و بر آن است، تا نموداري كلي از عوامل و موانع اجراي عدالت در يك جامعه اسلامي ارائه دهد.
1-1-4- سؤال اصلي پژوهش
عوامل و موانع اساسي اجراي عدالت اجتماعي از نظر قرآن كريم و نهج‌البلاغه كدامند؟
1-1-5- سؤالات فرعي پژوهش
مفهوم عدل و عدالت اجتماعي چيست؟
عدالت اجتماعي در قرآن كريم و نهج البلاغه، از چه جايگاهي برخوردار است ؟
راهكارهاي قرآن كريم در زمينه اجراي عدالت چه مواردي هستند؟
1-1-6- فرضيه‌هاي پژوهش
از نظر قرآن كريم، اصلی ترین عوامل ايجاد عدالت اجتماعي عبارتند از: دينداري و تقواي افراد جامعه، قاطعيت در اجراي حدود الهي و حاكميت قانون عادلانه و برخي از عوامل ايجاد عدالت از منظر نهج البلاغه عبارتند از: وجود حكمران عادل و لزوم نظارت همگاني و... .
موانع اصلي اجراي عدالت در جامعه از منظر قرآن كريم، بي ديني، ظلم و جور حاكمان، مادي‌گرايي و تبعيض نژادي، و قانون گريزي است. از منظر نهج‌البلاغه نيز، ظلم و استثمار و دنيا‌طلبي حكام و زمامداران از مهم ترين موانع اجراي عدالت در جامعه مي‌باشد.

فهرست مطالب

عنوان..................................................................... صفحه

مقدمه1

فصل اوّل: كلّيات و مفاهيم3

1-1-كليّات4

1-1-1- بیان مسأله4

1-1-2- علت انتخاب موضوع و اهميت و فايده آن4

1-1-3- سابقه پژوهش4

1-1-4- سؤال اصلي پژوهش5

1-1-5- سؤالات فرعي پژوهش5

1-1-6- فرضيه‌هاي پژوهش6

1-1-7- پيش‌فرض‌هاي پژوهش6

1-1-8- اهداف پژوهش6

1-1-9- روش پژوهش6

1-1-10- روش‌گردآوري اطلاعات و داده‌ها6

1-1-11- جنبه جديد بودن موضوع7

1-1-12- نتايج علمي و عملي تحقيق7

1-2- مفهوم شناسی عدالت اجتماعی8

1-2-1- معناي لغوي عدالت10

1-2-2- واژه های همسو: قسط، مساوات و انصاف11

قسط11

تفاوت قسط و عدل12

مساوات13

فرق بین مساوات و عدالت14

انصاف15

1-2-3- واژه هاي مقابل عدل15

ظلم15

تجاوز18

1-2-4- مفهوم اصطلاحی عدالت و عدالت اجتماعی19

1-2-4-1- مفهوم اصطلاحي عدالت20

1-2-4-2- مفهوم اصطلاحي عدالت اجتماعي25

1-2-5- دیدگاه انديشمندان غير مسلمان درباره عدالت27

فصل دوم: عدالت اجتماعي درقرآن كريم ونهج البلاغه............33

2-1- عدالت اجتماعي و جايگاه آن34

2-1-1- عدالت، اصل ثابت قرآنی35

2-1-2- عدالت، فلسفه بعثت پیامبران37

2-1-3- عدالت قرآن، عدالت همه جانبه39

2-2- عدالت و انواع آن40

2-2-1- عدل الهي40

آیات ناظر به عدل الهی42

2-2-2- عدالت بشري46

آيات ناظر به عدالت بشري47

عدل فردي48

عدل در روابط خانوادگی48

2-2-3- عدالت اجتماعی50

آيات ناظر به عدالت اجتماعی53

عدالت اقتصادي54

عدالت قضایي54

عدالت سیاسی55

2-3- عدالت از دیدگاه امام علي(عليه السّلام)58

فصل سّوم: عوامل اجراي عدالت اجتماعي از منظر قرآن كريم و نهج البلاغه........62

3-1- عوامل اجرای عدالت اجتماعی از منظر قرآن کریم64

3ـ1ـ1ـ حاکمیت قانون عادلانه الهی در جامعه64

3ـ1ـ2ـ اجرای دقیق حدود و قوانین الهي68

3-1-3- دينداري و تقواي افراد جامعه74

3 -1-4- رسيدگي به محرومان و مستضعفان77

3-1-5- شايسته سالاري87

ويژگي هاي لازم براي انتخاب افراد شايسته87

3-1-6- نظارت عمومي91

3-1-7- تعهد متقابل95

3 ـ2ـ عوامل اجراي عدالت اجتماعي از منظر نهج البلاغه98

3-2-1- حكمران عادل101

3 -2-2- نظارت همگاني104

پند و اندرز كارگزاران105

بي نياز ساختن كارگزاران105

بازرسي مخفيانه از كارگزاران106

تقويت روحيه انتقاد پذيري107

3ـ 2 ـ 3 ـ منش عادلانه حاكمان109

مردمداري111

سعي در كسب رضايت عموم مردم112

رعايت مساوات114

تساوي در برابر قانون و قضا120

3 ـ 2 ـ 4 ـ حقوق متقابل مردم و حاكمان121

وظايف حكومت در قبال مردم125

فصل چهارم: موانع اجراي عدالت اجتماعي از منظر قرآن كريم ونهج البلاغه....130

4-1- موانع اجرای عدالت اجتماعی از منظر قرآن کریم132

4-1-1- نبود قانون عادلانه133

4-1-2- حکومت جور136

4-1-3- مادی گرایی و انسان محوری140

4-1-4- سود گرایی و سرمایه داری نامطلوب142

كم فروشي146

اختلاس147

4-1-5- تبعیض نژادی و اختلاف طبقاتی148

4-2- موانع اجرای عدالت اجتماعی از منظر نهج البلاغه153

4-2-1- حکومت جور153

4-2-2- دنیا طلبی حکام157

4-2-3- استثمار و بهره كشي161

4-2-4- سرمايه داري164

4-2-5- انحصار گرایی (خود اختصاصي)166

نتيجه گيري175

پيشنهادات176

فهرست منابع و مآخذ:177

فهرست منابع و مآخذ:

الف: منابع فارسی

1- قرآن كريم، ترجمه محمد مهدي فولادوند، تهران: دارالقرآن كريم،1415 ق.

2- نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتي، قم: انتشارات مشهور، 1379.

3- ابن خلدون، عبد الرحمن، مقدمه، ترجمه محمدپروين گنابادي، چاپ چهارم، تهران: انتشارات علمي فرهنگي، 1362.

4- احمد العلي، صالح، دولت رسول خدا، تر جمه هادي انصاري، قم: پژوهشكده حوزه و دانشگاه، 1381.

5- اخوان كاظمي، بهرام، عدالت در نظام سياسي اسلام، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي، 1381.

6، عدالت در انديشه هاي سياسي اسلام، قم: بوستان كتاب،1382.

7- 7- ارسطاطاليس، اخلاق نيكو ماخوس، جلد 1، ترجمه سيد ابو القاسم پورحسيني، تهران: دانشگاه تهران، بي تا.

8- اسماعيلي يزدي، عباس، فرهنگ صفات، قم: مسجد مقدس جمكران، 1386.

9- انوري حسن، فرهنگ بزرگ سخن، جلد 6، تهران: انتشارات سخن، 1381.

10-بابا پور، محمد مهدي، سياست و حكومت در نهج البلاغه، قم: انتشارات تهذيب، 1389.

11-باقري، مجيد، يكصد و ده سوأل از استاد مطهري، چاپ يازدهم، قم: انتشارات خادم الرضا، 1384.

12-برزگر كليشمي، ولي الله، جامعه از ديدگاه نهج البلاغه، تهران: سازمان تبليغات اسلامي، 1373.

13-بِ فاستر، مايكل، خداوندان انديشه سياسي، جلد 1، ترجمه جواد شيخ الاسلامي، تهران: انتشارات امير كبير، 1358.

14-بلاغي، صدر الدين، برهان قرآن، چاپ ششم، تهران: اميركبير،1357.

15، عدالت و قضا در اسلام، چاپ سوم، تهران: انتشارات امير كبير، 1358.

16-بهشتي، محمد حسين، بررسي تحليلي از جهاد، ليبراليسم وعدالت، تهران: دفتر مركزي حزب جمهوري اسلامي، 1361.

17-تاج الديني، علي، فرهنگ جاودان الميزان، تهران: مهاجر، 1382.

18-تميمي آمدي، عبدالواحد، غررالحكم و دررالكلم، جلد 2، تر جمه سيد هاشم رسولي محلاتي، چاپ دوم، تهران: دفتر انتشارات اسلامي، 1378.

19-جرداق، جرج، علي (ع)، صداي عدالت انساني، جلد 1، ترجمه سيد هادي خسروشاهي، چاپ دهم، تهران: كلبه شروق، 1379.

20-جعفري، محمد تقي، ترجمه و شرح نهج البلاغه، جلد 3، چاپ دوم، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1358.

21-ـ‌، عدالت و ستم، تلخيص محمد رضا جوادي، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1378.

22-جمالي، نصرت الله، عوامل سقوط حكومت ها در قرآن و نهج البلاغه، قم: نهاوندي، 1378.

23-جمشيدي، محمد حسين، نظريه عدالت از ديدگاه فارابي، امام خميني، شهيد صدر، تهران: پژوهشكده امام خميني وانقلاب اسلامي،1380.

24-جمعي از نويسندگان، «اصول و شيوه هاي حكومت اسلامي در نهج البلاغه»، مجموعه مقالات، تهران: بنياد نهج البلاغه، 1368.

25-جمعي از نويسندگان، «مجموعه مقالات همايش دين و دنيا از نظر امام علي (ع)»، اصفهان: انتشارات دانشگاه علوم پزشكي، 1379.

26-جمعي از نويسندگان، «جامعه ايده آل و مباني تمدن غرب»، چاپ دوم، تهران: دبير خانه دائمي اجلاس دو سالانه ابعاد وجودي حضرت مهدي (عج)، 1379.

27-جوادي آملي، عبدالله، تفسير تسنيم، جلد 15، تحقيق و تنظيم عبدالكريم عابديني، قم: نشر اسراء، 1387.

28-‌، سيرة پيامبران عليهم السّلام در قرآن، تنظيم و نگارش علي اسلامي، چاپ پنجم، قم: اسراء، 1387.

29-ـ، ولايت فقيه، ولايت فقاهت وعدالت، تنظيم و ويرايش محمد محرابي، قم: اسراء، 1378.

30-جهان بزرگي، احمد، آزادي سياسي، چاپ سوم، تهران: كانون انديشه جوان، 1385.

31-حائري، محسن، انديشه هاي اقتصادي در نهج البلاغه، ترجمه عبدالعلي آل بويه لنگرودي، تهران: بنياد نهج البلاغه، 1378.

32-حاج سيدجوادي، كامران فاني و بهاءالدين خرمشاهي، دايرة المعارف تشيّع، جلد 11، تهران: نشر شهيد سعيد محبي، 1375.

33-حامد مقدم، احمد، سنت هاي اجتماعي در اسلام، مشهد: بنياد پژوهش هاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1376.

34-حجازي، سيد عبدالرسول، مثل علي هرگز، جلد 1 و 2، تهران: نشر پگاه، 1384.

35-حريري، محمد يوسف، اسلام و عقايد اقتصادي، قم: دار التبليغ، بي تا.

36، فرهنگ اصطلاحات قرآني، قم: هجرت، 1378.

37-حسني، محمد حسن، نوسازي اجتماع از ديدگاه امام خميني (ره)، چاپ هشتم، تهران: نشر عروج، 1378.

38-حسيني بهشتي، سيد عليرضا، مباني معرفت شناختي نظرية عدالت اجتماعي، تهران: بقعه، 1378.

39-حسيني، سيد هادي، فقر و توسعه در منابع ديني، قم: بوستان كتاب، 1381.

40-حكيم، سيد محمد باقر، جامعه انساني از ديدگاه قرآن كريم، ترجمه موسي دانش، مشهد: بنياد پژوهش هاي آستان قدس رضوي، 1378.

41-حكيمي، محمدرضا، الحياة، جلد 5 و 6، ترجمه احمد آرام، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1384.

42، كلام جاودانه، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي،1370.

43-ـ، جامعه سازي قرآني، تهران: دفتر نشر نشر فرهنگ اسلامي،‌ 1378.

44-ـ، امام علي (ع) عدل وتعادل، تهران: دليل ما،1382.

45-خدمتي، ابوطالب، علي آقا پيروز و عباس شفيعي، مديريت علوي، قم: پژوهشكده حوزه و دانشگاه، 1381.

46-خسروپناه، عبدالحسين، جامعه علوي در نهج البلاغه، قم: مركز مديريت حوزه هاي علميه، 1380.

47-خليليان، سيد خليل، پژوهش موضوعي در قرآن كريم، تهران:‌ فرجام، 1381.

48-داوري اردكاني، رضا، مؤسس فلسفه اسلامي، فارابي، چاپ چهارم، تهران: پژوهشگاه علوم انساني ومقالات فرهنگي، 1377.

49-دشتي، محمد، روش تحقيق در نهج البلاغه، قم: نشر امام علي (ع)، 1368.

50-دلشاد تهراني، مصطفي، ارباب امانت، تهران: دريا، 1380.

51-ـ، جمال دولت محمود، تهران: دريا، 1382.

52، دولت آفتاب، تهران: دريا، 1379.

53-ـ، اخلاق اداري در نهج البلاغه، تهران: دريا، 1378.

54-دهخدا، علي اكبر، لغت نامه، زير نظر محمد معين وسيد جعفر شهيدي، تهران: دانشگاه تهران، 1373.

55-رجايي، سيد محمد كاظم، معجم موضوعي آيات اقتصادي قرآن، قم، مؤسسه امام خميني، 1382.

56-رسولي محلاتي، سيد هاشم، تاريخ انبياء (قصص قرآن از آدم تا خاتم النبيين)، چاپ پانزدهم، قم: بوستان كتاب، 1382.

57-رشاد، علي اكبر، دانشنامه امام علي (ع)، جلد 10، تهران: پژوهشگاه فرهنگ وانديشه اسلامي،1380.

58-رهبر، محمد تقي، سياست و مديريت از ديدگاه امام علي (ع)، تهران: سازمان تبليغات اسلامي، 1363.

59-زاهدي اصل، محمد، مقدمه اي بر خدمات اجتماعي اسلام، تهران: دانشگاه علامه طباطبائي، 1371.

60-زيدان، جرجي، تاريخ تمدن اسلام، ترجمه علي جواهر كلام، چاپ دوازدهم، تهران: امير كبير، 1386.

61-زين العابدين، علي ابن الحسين (ع)، رسالة حقوق، ترجمه علي شيرواني، چاپ سوم، قم: دارالفكر، 1386.

62-سِ بوكانان و هوارد سِ آليس، راههاي پيشرفت اقتصادي، تر جمه حسين فرهودي، چاپ سوم، تهران: سپهر، 1358.

63-سبحاني، جعفر، منشورجاويد، مجلدات مختلف، قم: مؤسسه امام صادق (ع)، بي تا.

64-سبحاني، غلامعلي، حكم و حكومت در اسلام، تهران: كتابفروشي دانشمند، 1358.

65-سروش، عبدالكريم، ادب قدرت، ادب عدالت، تهران: صراط، 1385.

66-سياح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوين، تهران: كتابفروشي اسلاميه، 1368.

67-سيد بن قطب، ابراهيم شادلي، عدالت اجتماعي در اسلام، ترجمه محمد علي گرامي و سيد هادي خسروشاهي، تهران: كلبه شروق، 1379.

68، في ظلال القرآن، ترجمه مصطفي خرم دل، جلدهاي مختلف، تهران: احسان، 1386.

69-شايان مهر، عليرضا، دايرة المعارف تطبيقي علوم اجتماعي، تهران: كيهان، 1377.

70-شريعتي، علي، تاريخ و شناخت اديان، تهران: تشيع، 1359.

71-شريعتمداري، جعفر، شرح و تفسير لغات قرآن بر اساس تفسير نمونه، جلد 3، مشهد: بنياد پژوهش هاي آستان قدس رضوي، 1375.

72-شعراني، نثر طوبي، چاپ دوم، تهران: كتابفروشي اسلاميه، 1398 ق.

73-صدر، سيد محمد باقر، سنت هاي تاريخ در قرآن، ترجمه سيد جمال الدين موسوي، تهران: تفاهم، 1380.

74-صدر، سيد موسي، اقتصاد برتر، ترجمه علي اكبر سيبويه، تهران: ميثم، بي تا.

75-طباطبائي، محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، ترجمه سيد محمد باقر موسوي همداني، جلدهاي مختلف، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1374.

76، روابط اجتماعي در اسلام به ضميمه چند رساله ديگر، ترجمه محمد جواد حجتي كرماني، قم: بوستان كتاب، 1387.

77-طلوعي، محمود، فرهنگ جامع سياسي، چاپ دوم، تهران: نشر علم، 1377.

78-طوسي، نصير الدين، اخلاق ناصري، تصحيح مجتبي مينويي وعليرضا حيدري، چاپ پنجم، تهران: انتشارات خوارزمي، 1373.

79-طوسي، نظام الملك، سياست نامه (سيرالملوك)، تصحيح عباس اقبال آشتياني، چاپ دهم، تهران: اساطير، 1369.

80-عباس نژاد، محسن، قرآن و علوم روز، مشهد: بنياد پژوهش هاي قرآني حوزه و دانشگاه، 1384.

81-عبد المحمدي، حسين، تسامح و تساهل از ديدگاه قرآن و عترت، قم: ظفر، 1380.

82-عزيزي، عباس، علي از زبان استاد مرتضي مطهري، چاپ ششم، قم: سلسله، 1380.

83-عضيمه، صالح، معناشناسي واژگان قرآن، ترجمه سيد حسن سيدي، مشهد: به نشر،1380.

84-علي اكبريان، حسن علي، ارزش دنيا، تهران: كانون انديشه جوان، 1378.

85-عليخاني و ديگران، درآمدي بر نظام سياسي عدالت در اسلام، تهران: پژوهشكده مطالعات فرهنگي اجتماعي، 1388.

86-عميد زنجاني، عباسعلي، درآمدي بر فقه سياسي، تهران: اميركبير، 1383.

87-ـ، حقوق اقليت ها، چاپ چهارم، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1367.

88، مباني انديشه سياسي در اسلام، تهران: پژوهشگاه فرهنگ وانديشه اسلامي، بي تا.

89-غضنفري، علي، حكومت اسلامي در نهج البلاغه، قم: طاووس بهشت، 1379.

90-غفاري، حسين، ويژگي هاي جامعه قرآني، قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1387.

91-فراست خواه مقصود، دين و جامعه، تهران: شركت سهامي انتشار، 1377.

92-فراهاني فرد، سعيد، نگاهي به فقر و فقرزدايي از ديدگاه اسلام، تهران: كانون انديشه جوان، 1378.

93-فعال عراقي، حسين، داستان هاي قرآن وتاريخ انبياء در الميزان، جلد 1 و 2، تهران: سبحان، 1377.

94-فهيم نيا، محمد حسين، دين و آزادي، قم: مسجد مقدس جمكران، 1384.

95-قاضي زاده، كاظم، سياست و حكومت در قرآن، تهران: پژوهشگاه فرهنگ وانديشه اسلامي، 1384.

96-قانع، احمد علي، علل انحطاط تمدن ها از ديدگاه قرآن كريم، تهران: سازمان تبليغات اسلامي، 1379.

97-قرائتي، محسن، درس هايي از قرآن، مجلدات 1- 5، قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1363.

98-قرباني، زين العابدين، اسلام و حقوق بشر، چاپ چهارم، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1372.

99-قرشي، سيد علي اكبر، قاموس قرآن، جلد 1-6، تهران: دار الكتب اسلاميه، 1371.

100-قلي پور، جعفر، مواضع امام خميني در برابر نظام سياسي پهلوي و نهادهاي آن، تهران: مركزاسناد انقلاب اسلامي،1383.

101-قلي زاده، حسين، علي قرين عدالت، تهران: انتشارات اميري، 1379.

102-كرمي، علي، ظهور و سقوط تمدن ها از ديدگاه قرآن، چاپ دوم، قم: نشر مرتضي، بي تا.

103-گلزاده غفوري، علي، نظامات اجتماعی اسلام، تهران: انتشارات حسینیه ارشاد، 1349.

104-محقق راد، مصطفي، اسلام وآينده جهان، قم: دفتر انتشارات اسلامي، 1372.

105-محمدي ري شهري، محمد، با همكاري سيد محمد كاظم طباطبائي نژاد، دانشنامه امام علي (ع)، ترجمه عبدالهادي مسعودي، قم: دارالحديث، 1384.

106-ـ، سياست نامه امام علي (ع)، ترجمه مهدي مهريزي، قم: دارالحديث، 1379.

107-ـ، ميزان الحكمة، ج 5، قم: دار الحديث،1362.

108-محمدي گيلاني، قرآن و سنن الهي در اجتماع بشر، تهران: سايه، 1375.

109-مرامي، عليرضا، بررسي مقايسه اي مفهوم عدالت از ديدگاه مطهري، شريعتي و سيد قطب، تهران: مركز اسناد انقلاب اسلامي، 1378.

110-مصباح يزدي، محمد تقي، آموزش عقايد، تهران، چاپ ونشر بين الملل، 1379.

111، اخلاق در قرآن، جلد 3، قم: مؤسسه امام خميني، 1378.

112، جامعه و تاريخ از ديدگاه قرآن، تهران: نشر كتاب، 1379.

113، حقوق و سياست در قرآن، نگارش محمد شهرابي، قم: مؤسسه امام خميني، 1377.

114-ـ، نظريه حقوقي اسلام، جلد 2، قم: مؤسسه امام خميني، 1382.

115-مصطفوي، حسن، تفسير روشن، جلد 5، تهران، مركز نشر كتاب، 1379.

116، رابطة نهج البلاغه با قرآن، تهران: بنياد نهج البلاغه، 1359.

117-مطهري، مرتضي، اسلام و مقتضيات زمان، جلد 1، تهران: صدرا، 1366.

118-ـ، بيست گفتار، چاپ پنجم، تهران: نشر افست، 1359.

119-ـ، پيرامون جمهوري اسلامي، چاپ چهاردهم، تهران: صدرا، 1381.

120، جاذبه و دافعه علي (ع)، تهران: صدرا، 1349.

121، حكمت ها و اندرزها، جلد 1، تهران: صدرا، 1372.

122، سيري در سيره ائمه اطهار، چاپ چهلم، تهران، صدرا، 1388.

123، سيري در نهج البلاغه، چاپ دوم، تهران: دارالتبليغ اسلامي، 1354.

124، عدل الهي، تهران: انتشارات اسلامي، 1359.

125، قيام و انقلاب مهدي (عج) از ديدگاه فلسفه تاريخ، تهران: صدرا، 1398 ق.

126، مباحث اقتصادي، تهران: دفتر انتشارات اسلامي، 1360.

127، مباني اقتصاد اسلامي، تهران: حكمت، 1403 ق.

128، مجموعه آثار، جلد 2، چاپ سيزدهم، تهران: صدرا، 1385.

129، مجموعه آثار، جلد 25، تهران: صدرا، 1386.

130، مقدمه اي بر جهان بيني اسلامي، تهران: دفتر انتشارات اسلامي، 1364.

131-ـ، يادداشتها، مجلدات مختلف، تهران: صدرا، 1378.

132-معاديخواه، عبدالمجيد، تاريخ اسلام عصر علوي، تهران: نشر ذره، 1385.

133-ـ، فرهنگ آفتاب، فرهنگ تفضيلي مفاهيم نهج البلاغه، تهران، ذره: 1372.

134-معين، محمد، فرهنگ فارسي، مجلدات مختلف، چاپ هشتم، تهران: اميركبير، 1371.

135-مغنيه، محمد جواد، امامت علي در آيينه عقل و قرآن، ترجمه اكبر ايراني قمي، قم: سازمان تبليغات اسلامي، 1370.

136، تفسير كاشف، جلد 1-3، ترجمه موسي دانش، قم: بوستان كتاب، 1383.

137-مكارم شيرازي، ناصر و ديگران، پيام قرآن، مچلدات مختلف، تهران: مطبوعاتي هدف، 1373.

138، ده درس عدل الهي براي جوانان، تهران: مطبوعاتي هدف، بي تا.

139-موسوي خراساني، سيد حسن، لقمه هاي حرام، مؤلف، 1376.

140-موسوي، سيدجمال الدين، عدالت اجتماعي در اسلام، تهران: دانش وانديشه معاصر، 1380.

141-موسوي خميني، روح الله، ولايت فقيه، چاپ هفدهم، تهران: مؤسسه تنظيم ونشر آثار امام، 1388.

142-مهيار، رضا، فرهنگ ابجدي، بي تا بي جا.

143-نجفي علمي، محمد جعفر، برداشتي از جامعه و سنن، تهران: فرهنگ وارشاد، 1371.

144-ندايي، محمد علي، عدالت در گفتمان انقلاب اسلامي، قم: بوستان كتاب، 1385.

145-نصيري، محمد، امام علي (ع) و پرسش هاي فراروي، قم: سماء، 1381.

146-نيكوبرش راد، فرزانه، حكومت وعدالت در دوران علي (ع)، تهران: نغمه نوانديش، 1386.

147-هاشمي رفسنجاني، اكبر، فرهنگ قرآن، جلد 20، قم: بوستان كتاب، 1387.

148-يزداني خلخالي، محمد باقر، رفتار علوي، گفتار علوي، تهران: آواي نور، 1381.

149-يوسفي، احمد علي، نظام اقتصاد علوي، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي، 1386.

150-يوسفي، حسن، عدل در جهان بيني توحيد، تهران: انتشارات خزر، 1354.

ب: منابع عربي

151-ابن ابي جمهور احسائي، عوالي اللئالي، قم: سيدالشهداء، 1405 ق.

152-ابن منظور، محمد ابن مكرم، لسان العرب، مجلدات متعدد، بيروت: مؤسسة التاريخ العربي، 1996 م.

153-ابن ابي الحديد، عزالدين ابوحامد، شرح نهج البلاغه، جلد 20، قم: كتابخانه آية الله مرعشي نجفي، بي تا.

154-ابن فارس، احمد بن زكريا، ترتيب مقاييس اللغة، ترتيب و تنقيح علي العسكري و حيدر المسجدي، قم: مركز دراسات الحوزه والجامعة، 1378.

155-ثقفي، ابراهيم بن محمد، الغارات، قم: دارالكتاب، 1410 ق.

156-حرانى، حسن بن شعبه، تحف العقول، چاپ دوم، قم: انتشارات جامعه مدرسين، 1404 ق.

157-حر عاملى، محمدبن حسن، وسائل الشيعة، قم: مؤسسه آل البيت عليهم‏السلام، 1409 ق.

158-دشتي، محمد، معجم المفهرس لالفاظ نهج البلاغه، قم: نشرامام علي، 1368.

159-راغب اصفهاني، حسين ابن محمد، المفردات في تفسير القرآن، جلد 1 و 2، بيروت: دارالعلم، 1412 ق.

160-سيد ابن قطب، ابراهيم شادلي، في ظلال القرآن، بيروت: دارالشروق، 1412 ق.

161-سيوطي، جلال الدين، درالمنثور في تفسير المأثور، قم، كتابخانه آيت الله مرعشي نجفي، 1404 ق.

162-طباطبائي، محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، تهران: انتشارات اسلامي، 1374.

163-طريحي، فخر الدين، مجمع البحرين و مطلع النيرين، تهران: كتابفروشي مرتضوي، 1375.

164-عسكري، ابي هلال، فروق الغويه، قم: مكتبة بصيرتي، 1353.

165-عبده، محمد، تفسير القرآن العظيم، بيروت: دارالاحياء التراث العربي، 2002 م

166-فيومي، احمد ابن محمد، مصباح المنير، بيروت: دار العلم، 1998 م.

167-فخررازي، محمدبن عمر، تفسير كبير، بيروت: دارالفكر،1423 ق.

168-فضل الله، سيد محمد حسين، من وحي القرآن، بيروت: دارالملاك للطباعة و لنشر، 1419.

169-كليني، محمد بن يعقوب، كافي، چاپ چهارم، تهران: دار الكتب اسلاميه، 1365.

170-مجلسي، محمد باقر، بحار الانوار، مجلدات متعدد، چاپ دوم، بيروت: مدرسة الوفاء، 1403 ق.

171-محمدي ري شهري، محمد، ميزان الحكمة، قم: دارالحديث،1362.

172-مفيد، محمدبن نعمان، الارشاد، قم: انتشارات كنگره جهاني شيخ مفيد، 1413 ق.

173، الجمل، قم: انتشارات كنگره جهاني شيخ مفيد،1413 ق.

174-نوري، ميرزا حسين، مستدرك الوسائل، قم، آل البيت: 1408 ق.

175-هاشمي خويي، حبيب الله، منهاج البراعة في شرح نهج البلاغه، جلد 4، چاپ چهارم، تهران: مكتبة الاسلاميه، 1357.

176-يعقوبي، احمد ابن اسحاق، تاريخ يعقوبي، جلد 2، قم: كتابخانه شريعت، 1425 ق.

ج: مقالات

177-طغياني، مهدي، «عدالت اجتماعي از ديدگاه متفكر شهيد مرتضي مطهري»، انديشه صادق شماره 6 و 7، 1381، ص 22 ـ 29.

178-عابديني، احمد، «ريشه هاي عدالت اجتماعي در حكومت علوي»، نشريه اخلاق، شماره سيزدهم، 1387، صص 172 ـ 174.

179-موسوي گرگاني، محسن، «رابطه عدالت با عقل ودين»، نقدو نظر، شماره 10 و 11، 1376، صص 272 ـ 274.

180- سيديان، سيد مهدي، «عدالت خواهي از ديدگاه رهبر معظم انقلاب»، معرفت شماره 109، 1385، صص 107 ـ 118.

181-فاضلي، مسعود، «دموكراسي و مقوله عدالت اجتماعي»، بازتاب انديشه، شماره 20،1380، ص 154.


خرید و دانلود عوامل و موانع اجرای عدالت اجتماعی از منظر قرآن كريم

افزایش فالوور اینستاگرام