مبانی معرفت شناختی دینی دراندیشه آیت الله طالقانی و استاد مطهری



مبانی معرفت شناختی دینی دراندیشه آیت الله طالقانی و استاد مطهری

1. تبیین موضوع و بیان قلمرو آن

قصة پر غصه ی « مهجوریت قرآن » و دوری امّت اسلام از تعالیم حیات بخش آن ، حکایت تلخی است از هشدار های مکرّر پیامبر گرامی اسلام «صلی الله علیه وآله وسلّم» و ناشنیدن بسیاری از مسلمانان در طیّ تاریخ و گرفتار آمدن امّت اسلام در گرفتاری ها و سختی های سیاسی ، اجتماعی و دینی . از این رو ، شاه بیت ندای رهایی بخش تمامی صالحان و مصلحان از پیشوایان معصوم «علیه السلام» گرفته تا عالمان و پویندگان حقیقی راهشان ،چنگ زدن به ریسمان محکم الاهی و گرد آمدن بر محور تعالیم زندگی ساز آن بوده است

خود آگاهی و نهضت بیداری در جهان اسلام در سدة چهاردهم هجری قمری ، با طرح بازگشت به قرآن از سوی مصلحانی چون سید جمال الدین اسد آبادی از این منطقه آغاز شد . این صداها به گوش ایرانیان رسید و نوشته هایی از این دست به ویژه سخنان شخصیتی آشنا چون سید جمال الدین اسد آبادی و شاگردش محمد عبده در تفسیر المنار ، درمیان خواهان این جریان دست به دست می شد.

از سوی دیگر در ایران، کمونیسم و سوسیالیسم با تعرّض به آموزه های اسلامی و نقد وضعیت مسلمانان، زمینة جوانان را به اردوگاهی غیر دین سوق داده بود. سوسیالیسم که ادعای مساوات و دعوت به جمع گرایی، یا تعدیل بین منافع جمع و فرد، و کنترل دولت و توزیع عادلانه ثروت را مطرح کرده بود، زمینه کافی در بی اعتبار کردن اندیشه اسلامی را در نسل جدید و دانش آموختة دانشگاهی فراهم ساخته بود . از دیگر سو ، مشکلات اجتماعی و اقتصادی که گریبان کشور را گرفته بود ، به این شرائط افزوده بود ، و بستر بهتری برای پذیرش و رشد آن ادعاها و گرایش به این مکتب فراهم می ساخت . شعار های پر طمطراق رفع تضاد طبقاتی، با طرفداری از عدالت و اصلاح اجتماعی و همراه با دعوت به ستیزی آشتی ناپذیر با امپریالیسم ، شعارهای کوچکی نبود که بتوان حریف را از میدان بیرون برد و بیم آن می رفت که دامنة آن گسترش یابد و به اقشار و توده های مردم ، و به ویژه تحصیل کرده که با فقدان متون دینی مناسب و روحانیون مواجه بود ، آگاه ، و در معرض این هجوم قرار داشت ؛ و با آرمان ها و اندیشه های عدالت جویانه و مبارزه با رویارویی با وضع موجود به صحنه آمده بود تا آن را اصلاح کند ، و آن ها را به خود جذب نماید .

نکته دیگر، رشد برق آسای دانش تجربی و کشف راز و رمز طبیعت و چگونگی به خدمت گرفتن آن در آسایش انسان و رواج دموکراسی و آزادی ، جذّابیتی را ایجاد کرد و در میان نسل جدید این پرسش را به وجود آورد که با این همه پیشرفت و پاسخ به سوالات مجهول انسان ، دست یافتن به رفاه و امکانات و تسهیل در زندگی ، دیگر چه نیازی به دین و معنویت است ، دین چه نیازی از جامعه را پوشش می دهد که باید به آن اقبال نشان داد ؟

بدون شک برخوردهای تکفیرگرایانه و سلبی جریان سنّتی و طرح بدبینی و توطئه، پاسخ گوی این پرسش ها و شبهه ها نبود . متفکران و نو اندیشان اسلامی با دو مشکل مواجه بودند : از سویی سنّت گرایان هرگونه اندیشه اصلاحی را بر نمی تابیدند و حتی با خرافات و صورت سازی های دینی به گونه ای تقدیس آمیز و تردید ناپذیر برخورد می کردند و عطش دینی را که پس از استبداد رضاخانی به وجود آمده بود، در جهت درست سوق نمی داند، و از سویی دیگر ، روشنفکران غیر دینی ، تنها راه حلّ مشکلات ملت های شرق را کنار گذاردن دین می دانستند، و از این فرصت برای تحقیر دین و آموزهایش استفاده می بردند . و ابواب مختلف دین را در معرض تهاجم قرار داده و جوانان بسیاری را به سوی خود جذب می کردند . در این شرایط ، بهترین منبع اصلاح در نگرش ، و نشان دادن پویایی دین و ظرفیت پذیری، این کتاب وحی و منبع مورد قبول همه مسلمانان بود ، و همین هم موجب پاسخ گویی و کشانده شدن متفکران اسلامی به مباحث اجتماعی و اقتصادی در حوزة تفسیر شد .

اهمیت آشنایی با دین شناسان جریان احیایی که از سید جمال آغاز می شود و به امام خمینی «ره» و علامه طباطبایی«ره» و استاد مطهری ختم می شود بر کسی پوشیده نیست . مرحوم آیت الله طالقانی از بزرگانی است که ناشناخته مانده که از پدران انقلاب اسلامی به شمار می رود . از سوی دیگر مقایسه معرفت دینی ایشان با استاد مطهری که هر دو در یک عصر زندگی می کردند درس آموز است .

مرحوم طالقانی مانند استاد مطهری اهل فلسفه و عرفان نیست ولی قرآن مدار و نهج البلاغه محور بوده و حرکت انقلابی خویش را بر این محور استوار ساخته، ایشان اهل مبارزه و حماسه و عدالت گرا است در واقع بیشتر در جنبه ی سیاسی و اجتماعی فعالیت داشته و حتی تفسیر پرتو از قرآن ایشان نیز غالب رویکرد اجتماعی به خود گرفته است .

آیت الله طالقانی یکی از پیشگامان نهضت احیاگری و اصلاح دینی و از پیشگامان بازگشت به قرآن و از مروّجان تفسیر اجتماعی در ایران است . وی اندیشه اصلاحی خود را با قران آغاز کرد و گسترش پیام­های دینی و سیاسی خود را با تعلیمات اجتماعی قران عملی می دید . روش او موجی در میان نو اندیشان دینی افکند و درس ها و نوشته هایش درس آموز مصلحان و مبارزان فراوانی شد که براساس این شیوه به دنبال عرضة قران و ارائه آگاهی دینی و معنوی از بُعد اجتماعی بودند .

ایشان نخستین مفسّر فارسی نویسی است که با اهداف و نگاه جدید اجتماعی، نه از موضع تکلیف مدارانه فردی ، که از موضع آگاهی بخش و تحوّل آفرین، به آموزه های قران روی آورد و در پی ارائه پیام­های حیات بخش قرآن بر آمد و فصل جدیدی در دانش تفسیر برای نو اندیشان ایرانی باز کرد .

محورهای مهم آیت­الله طالقانی از موضع اصلاحی و دگرگون کردن نگرشِ جامعه به قرآن و آموزهای قرآنی آن است که از سویی هویت بخشی دیگری به جامعه اسلامی بدهد، و از سویی سطح آگاهی جامعه را به وظایف دینی افزایش دهد . لازمة این هدف ، آن است که مسائل دینی را عینی کند و ارزش­ها، با آموزه­های قرآنی تطابق پیدا کند و با ظرفیت اجتماعی و نیاز های انسان معاصر سنجیده شود.

البته نکته قابل توجه اینکه خلأ های موجود در فضای جامعه آیت الله طالقانی را از حیث ارائه ایدئولوژیک دین اسلام و و تبیین آسیب های تئوریک و نظری بنیادین دین و مبارزه با افکار و جریانات التقاطی را شهید استاد مطهری پر می کرد.

2. اهمیت موضوع

مبانی معرفت دینی یکی از مباحث مهم عصرما هست. به ویژه بررسی مبانی معرفتی چهره های ناشناخته ای چون آیت الله طالقانی که تقریبا یک قرن در حوزه معرفت دینی قلم زده و در مقام عمل نیز یکی از پایه گذاران انقلاب اسلامی در کنار امام خمینی «ره» به شمار می رود، از اهمیت بیشتری برخوردار است.

این پایان نامه در صدد است تا مبانی معرفت دینی مرحوم طالقانی را با مبانی استاد مطهری مقایسه کند و ابعاد ناشناخته فکری ایشان را معرفی کند.

3.اهداف تحقیق

یکی از مهم ترین اهداف این پایان نامه ،تبیین مبانی و اصول و روش های معرفت شناختی دین ، خصوصا بررسی اندیشه آیت الله طالقانی و استاد مطهری و مقایسه تطبیقی آن ها بوده و در راستای احیاگری معرفت دینی دنبال ارائه راهکار ها و روش های کارساز در عرصه احیاگری دینی هستیم.

4. پرسش­های پژوهش

سوال اصلی :

  1. مبانی معرفت شناختی دین از دیدگاه آیت الله طالقانی برچه اصول وروش هایی مبتنی است ؟
  2. مبانی معرفت شناختی آیت الله طالقانی با اندیشه ها و مبانی استاد مطهری چه تمایز ها و اشتراکاتی دارد ؟

سوال های فرعی :

  1. علل انحطاط و آسیب شناختی دین در اندیشه آیت الله طالقانی و استاد مطهری چه بوده و درمان این آسیب ها را چگونه تبیین کرده اند؟
  2. مبانی رابطه شناختی دینی چون دین و سیاست، دین و اقتصاد، دین و اخلاق از دیدگاه این دو اندیشمند چه هویتی پیدا می کند ؟

مقدمه و طرح تحقیق.. 1

1. تبیین موضوع و بیان قلمرو آن. 2

2. اهمیت موضوع. 5

3.اهداف تحقیق.. 5

4. پرسشهای پژوهش... 5

5. فرضیه های تحقیق.. 6

6. روش و منابع تحقیق.. 6

7. پیشینه پژوهش... 6

8. ضرورت انجام تحقیق:7

9. سیر بحث:7

فصل اول : مفاهیم و کلیات... 8

1- 1 . مفهوم شناسی مسأله. 9

1-1-1. معرفت :9

1-1-2. دین :9

1-1-3. معرفت دینی :12

1-1-4. معرفت شناسی دینی یا فلسفه معرفت دینی :14

1-1-5. مبانی :15

1 ـ 2 : جایگاه وشخصیت آیت الله طالقانی واستاد مطهری.. 15

1-2-1. زندگی نامه آیت الله سید محمود طالقانی.. 16

1-2-2. زندگی نامه استاد مطهری و مبانی فکری ایشان. 23

1ـ 3 .تبار شناسی مسأله. 29

1-3-1. چیستی احیاگری دینی.. 30

1-3-2. ویژگی احیاگر تفکّر دینی.. 31

1-3-3. احیاگری دینی در اسلام. 32

1-3-4. امام محمد غزالی و احیای علوم دین.. 35

1-3-5. فیض کاشانی.. 36

1-3-6. سید جمال اسد آبادی و عصر جدید. 37

1-3-6-1. دو امتياز ویژه سید جمال. 40

1-3-6-2. دردهاى جامعه اسلامی در اندیشه سيد جمال. 42

1-3-6-3. چاره دردها در نگرش سیدجمال. 42

1-3-7. اقبال لاهوری و احیاءِ تفّکر دینی دراسلام. 46

1-3-8. تلاش های اولیه برای احیاء و اصلاح اندیشه دینی در ایران. 48

1-3-9. رویکردهای احیاگرانه آیت الله طالقانی.. 51

1-3-10. استاد مطهری در سلسله محییان. 52

1-3-10-1. رویکردهای احیاگرانه استاد مطهری.. 53

1-3-10-2. خلاصه عملکردهای احیاگرانه استاد مطهری.. 55

1-3-11. امام خميني «ره» و شيوه احياي تفكر ديني.. 55

1-3-11-1. علل انحطاط دینی در اندیشه امام خمینی«ره» 56

جمع بندی فصل اول61

 

فصل دوم:مبانی معرفت شناختی دینی در اندیشه آیت الله طالقانی.. 62

2 ـ 1 : روش های معرفت شناختی دینی.. 63

مقدمه :63

2 ـ 1 ـ 1 : جایگاه معرفت علمی تجربی ایشان در معرفت دینی.. 63

2-1-1-1. ماهیت مطالعه تجربی دین.. 64

2-1-1-2. ویژگی های معرفتی مطالعه تجربی.. 64

2-1-2. جایگاه روش عقلی ایشان در حوزه معرفت دینی.. 70

2-1-3. جایگاه معرفت شهودی عرفانی ایشان در حوزه معرفت دینی.. 74

2-1-4. جایگاه روش اجتهادی فقاهتی ایشاندر معرفت دینی.. 76

2-1-5. جایگاه روش نقلی تفسیری ایشان در معرفت دینی.. 78

2-1-5-1. ویژگی های تفسیر پرتو از قران. 79

2-1-6. جایگاه روش تاریخی تطبیقی ایشان در حوزه معرفت دینی.. 79

2-2. بررسی با رویکرد رابطه شناختی در اندیشه آیت الله طالقانی 82

2-2-1. دین و سیاست... 82

2-2-2. دین و اقتصاد. 85

2-2-3. دین و اخلاق.. 89

2-3. آسیب شناختی معرفت دینی دراندیشه آیت الله طالقانی.. 91

جمع بندی فصل دوم:98

فصل سوم:مبانی معرفت شناختی دینی در اندیشه استاد مطهری.. 99

3-1. بررسی با رویکرد روش های معرفت شناختی.. 100

3-1-1. جایگاه معرفت علمی تجربی استاد در معرفت شناختی دینی.. 100

3-1-2. روش معرفت عقلی فلسفی استاد در حوزه معرفت دینی.. 105

3-1-2-1. عقل در نگاه استاد مطهری :106

3-1-2-2. رابطه عقل و دین در نگاه استاد مطهری.. 107

3-1-2-3. اصالت معرفت‏ عقلى‏ در اسلام‏. 109

3-1-3. جایگاه معرفت شهودی عرفانی استاد در حوزه معرفت دینی.. 111

3-1-3-1. نسبت عرفان با اسلام در اندیشه استاد مطهری.. 114

3-1-4. جایگاه روش اجتهادی فقهی استاد در حوزه معرفت دینی.. 115

3-1-4-1. اجتهادِ ممنوع‏. 116

3-1-4-2. اجتهادِ مشروع‏. 117

3-1-5. جایگاه روش نقلی روایی استاد در معرفت دینی.. 120

3-1-5-1. ویژگی های روش تفسیری استاد مطهری 121

3-1-6. جایگاه روش تاریخی تطبیقی استاد در معرفت شناختی دینی.. 123

3-2. بررسی مبانی استاد با رویکرد رابطه شناختی.. 126

3-2-1. دین و سیاست... 126

3-2-1-1. نوع رابطه دین و سیاست از دیدگاه استاد مطهری.. 127

3-2-1-2. الگوی حكومتی استاد مطهری.. 130

3-2-2. دین و اقتصاد. 131

3-2-2-1. ویژگی های نظام اقتصاد اسلامی در اندیشه استاد مطهری.. 134

3-2-2-2. اهداف نظام اقتصادی.. 134

3-2-3. دین و اخلاق.. 134

3-2-3-1. تعریف فعل اخلاقی.. 135

3-2-3-2. دین ، تنها ضامن اجرای اخلاق.. 137

3-3. آسیب شناختی معرفت دینی در اندیشه استاد مطهری 138

جمع بندی فصل سوم :142

فصل چهارم : بررسی تطبیقی در مبانی معرفتی دو متفکّر. 143

4-1. تشابه های دو اندیشه :144

4-1-1. تفکر احیا گرایانه. 144

4-1-2. انقلاب محوری.. 146

4-1-2-1. نقش آیت الله طالقانی در تثبیت نظام جمهوری اسلامی.. 146

4-1-3. قرآن و سنت مداری.. 148

4-1-4. ضد سکولاریستی بودن ( مخالف جدا انگاری دین و دنیا )149

4-1-5. زمان گروی و تحجّر ستیزی در حوزه معرفت دینی.. 150

4-2. تمایز های دو اندیشه 153

4-2-1. تمایز در مبانی روش شناختی.. 153

4-2-2. تمایز در مبانی آسیب شناختی.. 156

خلاصه پایان نامه. 157

نتیجه گیری از موضوع بحث... 158

فهرست منابع :160


خرید و دانلود مبانی معرفت شناختی دینی دراندیشه آیت الله طالقانی و استاد مطهری

افزایش فالوور اینستاگرام