مبانی فقهی حقوقی معامله با ابزارآلات قمار...



چکیده

ابزارآلات قمار از گذشته تاکنون، به علت تنوع، گستردگى و آثار سوء و زيان آور اجتماعى، خصوصياتى پيدا كرده است كه مى‌توان آن را به عنوان يكى از موضوعات قابل توجه به حساب آورد و آثار فقهى حقوقی بسيارى در باب قانون مدنی و مجازات اسلامی براى آن فرض نمود. معامله با آلات قمار از مصادیق شایع معاملات باطل و به معامله ای گفته می‌شود که در آن آلات خاص قمار یا سایر آلات به قصداستفاده در قمار در معرض خرید و فروش قرار می‌گیرند.در اين تحقیق به بررسى ادله و مبانى حكم تكليفى و وضعى موضوعات مربوط به ابزارآلات قمار پرداخته شده و بر اساس آن مبانى و آثار فقهی و حقوقی معامله ابزارآلات قمار مورد بررسی قرار گرفته است. در نفس حرمت معامله با ابزارآلات قمار هیچ شکی نیست و اختلاف فقها و اساتید حقوقی در شناخت مصادیق است. آلات قمار به تصریح فقها یک مفهوم عرفی است که عنصر زمان و مکان در آن نقش تعیین کننده دارد. به عنوان مستندات حرمت معامله با آلات قمار می‌توان به آیات، روایات، اجماع و عقل اشاره نمود. از لحاظ فقه معامله بر آلات مذکور باطل و از دیدگاه حقوقی این معاملات محکوم به فساد و مستوجب مجازات کیفری است. در خصوص جنبه كيفرى و مجازات‌های ارتكاب جرائم مربوط به معامله با ابزارآلات قمار بر اساس همين قواعد فقهيه و سایر ادله علاوه بر تنقيح مناط حكم حدى مفسد في الأرض در خصوص برخى از موارد و جرائم مرتبط با ابزارالات قمار و اعمال آن مجازات، می‌توان جميع آن‌ها را از باب تعزيرات شرعى و حكومتى دانست.

 کلمات کلیدی: قمار، آلات قمار، معامله، مستندات، آثار و پیامدها

  مقدمه 1

فصل اوّل:کلیات3

طرح تحقیق 4

1. تبیین موضوع 4

2. ضرورت وهدف از اجرا 4

3. پیشینه تحقیق 4

4. فرضیه تحقیق 5

5. روش تحقيق 5

6. سازماندهی تحقیق 5

7. موضوع شناسی 6

1-1-7. قمار 6

1-1-1-7. قمار در لغت 6

2-1-1-7. قمار در اصطلاح 7

2-1-7. آلات قمار 8

1-2-1-7. شطرنج 10

2-2-1-7. نرد 11

3-2-1-7. کعاب 12

4-2-1-7. اربعه عشر 13

5-2-1-7. خواتیم 13

6-2-1-7. پاسور 14

3-1-7. میسر 14

4-1-7. معامله 16

5-1-7. احکام وضعی قراردادها 18

6-1-7. بیع 20

7-1-7. تاریخچه آلات قمار 22

8-1-7. ضبط 23

9-1-7. مصادره 24

10-1-7. معدوم کردن 24

فصل دوم: مستندات فقهی و حقوقی معامله با آلات قمار25

1-2. مستندات فقهی 26

1-1-2. آیات 26

1-1-1-2. آیات عام 27

2-1-1-2. تفسیر آیات 31

3-1-1-2. آیات خاص 33

2-1-2. روایات 38

1-2-1-2. روایات عام 38

2-2-1-2. روایات خاص 41

3-1-2. اجماع 45

4-1-2. عقل 47

5-1-2. سایر مستندات 48

1-5-1-2 سکرآور بودن 48

2-5-1-2. حرمت از باب اكل سم 49

3-5-1-2. حرمت از باب قاعده‌ى حرمت اسراف‌49

4-5-1-2. قاعده اعانت بر اثم و عدوان‌50

5-5-1-2. قاعده حرمت مقدمه‌ى حرام‌51

6-5-1-2 قاعده‌ى نفى سبيل‌52

7-5-1-2. حرمت معاملات آلات قمار با استفاده از قواعد فقهی 53

1-7-5-1-2. قاعده لا ضرر 53

2-7-5-1-2. قاعده حفظ نظام و مصالح جامعه 54

2-2. مستندات حقوقی معامله با آلات قمار 56

1-2-2. فقدان شرایط اساسی صحت معاملات 57

1-1-2-2. مشروعیت جهت معامله 57

1-1-1-2-2. اثر جهت نامشروع در عقد‌59

2-2-1-2 نامشروع بودن موضوع معامله 60

3-1-2-2. مبناي قاعده دارا شدن غير عادلانه در حقوق ایران 61

فصل سوم: تحلیل آثار معامله با ابزار قمار در فقه و حقوق ایران64

1-3. آثار مدنی 66

1-1-3. بررسی وضعیت ید طرف معامله با آلات قمار 66

2-1-3. روابط طرفين معامله با آلات قمار نسبت به ردّ عين مورد عقد يا بدل آن 68

3-1-3. روابط طرفين معامله با آلات قمار نسبت به منافع مورد معامله 69

4-1-3. حکم تکلیفی و وضعی معامله باآلات قمار 69

5-1-3. مسئولیت مدنی 69

1-5-1-3. قاعده ضمان ید 70

2-5-1-3. قاعده ضمان ید در قانون مدنی 73

3-5-1-3. قاعده ما یضمن 75

4-5-1-3. توجيه قاعده عكس 79

6-5-1-3. قاعده اقدام 80

7-5-1-3. احترام به مال ديگران 81

8-5-1-3. قاعده لاضرر 81

9-5-1-3. اصل ضمان ید متعاقبه 82

2-3. آثار معامله با ابزار قمار درقانون مجازات اسلامی 83

1-2-3. قلمرو مجازات معامله با آلات قمار در فقه و حقوق و ارکان تشکیل دهنده جرم 84

1-1-2-3. عنصر قانونی 84

2-1-2-3. موضوع جرم 85

3-1-2-3. عنصر مادی 85

4-1-2-3. نتیجه مجرمانه 86

5-1-2-3. عنصر روانی 86

2-2-3 مجازات معامله با آلات قماردر فقه 86

2-2-3. حد (افساد في الأرض) اعدام و ساير مجازات‌های سخت (تعزير) 88

1-2-2-3. مجازات فقط از باب حد يا تعزير شرعى‌88

2-2-2-3. افساد في الأرض مستقل از محاربه‌88

3-2-3. ضبط و معدوم کردن اسباب و نقود قمار 89

4-2-3. قاچاقچى و توليد كننده‌91

5-2-3. توقيف و مصادره اموال حاصل از معامله با آلات قمار 91

6-2-3. ضبط و استرداد مال مأخوذه از قمار 92

نتیجه گیری 94

منابع 95

 مقدمه

شخصیتوهستیانسان‌هاباآنچهبدانمی‌اندیشندوعملمی‌کنندشکلمی‌گیرد. برخیازافکارواعمالنه‌تنهاتأثیرسوئیبرآخرتانسانمی‌گذارد،بلکهبردنیایاوچهازلحاظبعدفردیوچهازلحاظجنبهاجتماعیتأثیرمی‌گذارد. نگاهاسلامبهحیاتفردیواجتماعینگاهیعالیاست. ازاین‌رووظیفهانسانرادرزمینآبادانیمعرفیمی‌کندتاازاینطریقدرنقشخلافتالهیوظیفهخودراانجامدهد؛بنابراینبهتجارتواموردیگرکهدرتحققایناهدافعالینقشدارند توجهدارد. اگراهدافمعنویتجارت،موردتوجهنباشد وبهاجتماع ومصالحعمومزیانرساند،ازنظراسلامبی‌ارزشاست؛هرچندارزشمادیتجارتزیادباشد. بدینسبب،تحصیلمالازراه‌های ناصواب از جمله معامله با آلات قمار‌کهموجبرکودچرخ‌هایاقتصادیاست،دراسلامممنوعاست؛چراکهاقتصادبهعنوانقوامجامعهبایدموجباتتعالیفردوجامعهشود،نهآنکهآنرابهتباهيبکشاند.

هرچیزیراکهپروردگارحکیم،دستوربهانجامآنمی‌دهد،دارایمصلحتو؛وهرچیزیراکهازآنمنعمی‌کندبرایبندگاندارایمفسدهوضرراست هر چند کهممکناستعقلِمحدودمانتوانداینمصلحتومفسدهرادرککند. آلات قمار،یکیازمفاسدمخربوخانمان‌سوزاستکهمتأسفانهباعنوانورزشفکریوسرگرمی،ترويجوبرآسیب‌هایآنسرپوشگذاشتهمی‌شود. ازنظراسلام،اینتجارتناسالم،جزءگناهانکبیرهاستوباعثتضعيفاقتصاد،تشدیدتضادهایداخلی،اختلافاتخانوادگی،ازدیادکینهودشمنیمی‌گردد. معاملهباآلاتقماربهعنوانفعاليتغيرمولد،عاملبازدارنده‌ایدربه‌کارگیریسرمايهدرراستايتوليداقتصاديواشتغالاست؛زيراافرادباصرفسرمایه‌هایفراواندراین راهبهجایايفاينقشدرتوليدسرمايهسالمدرجامعه،نه‌تنهاتندرستيخودرادرمعرضخطرقرارمی‌دهند،بلكهسرمایه‌هایخودرانيزدرزمانبسياركوتاهيبهباددادهوموجباختلالدرنظاماقتصاديمی‌گردند. ازطرفدیگر،گناهکهعصیاندربرابراوامرخداوندمتعالاست ترویج می‌یابد و بدیهی است که ترویج گناهی که ماحصل انعقاد این گونه معاملات می‌باشد نیز گناه می‌باشد.ازنظر اسلام همه وجوه و تصرفات قمار، حرام است. ازجمله می‌توان به معامله با آلات قمار اشاره نمود؛ چون اگر معاملات قماري به اجتماع راه یابد، دیگر نمی‌توان امید به تعادل اقتصادی داشت. منشأاینمعاملاتعلاوهبرسرگرمى،تفریح،کسبدرآمدوتحصیلسودهاىکلانمادىبودهاست. آنچهاهميتوتوجهبهمعاملهباآلاتقماررادراسلامنشانمی‌دهدحرمتاينموارداست: ساخت، بازي،نگهداري،معامله،وهرگونهدرآمدناشيازبازی و معامله با آلات قمار.

معاملهباابزارقمارازنظرهمهفقهاحراماستوحتياگرقصدبردوباختهمنباشدبازهمحکمحرمتباقیمی‌ماند. پايدارياينحكمدرباره آلاتقمارتازمانياستكهابزارنوع خاصیازقمار،هنوزبه‌عنوانيكيازابزارهایقماربازيازنظرعرفشناختهشود. براينمونهدرگذشتهشطرنجبهعنوانابزارقمارشناختهمی‌شد،اماشطرنجامروزهدرسطحجهانابزارقمار،بهشمارنمی‌آید. دراسلامكيفيتبازييعنيقصدبرگزاريآن،اگرهمباابزارقمارنباشد،مهماست. ازاین‌رودررابطهباابزارقماروقصدبازيدراسلامچهارحالتمتصوراستكهفقهانسبتبهآنحكماسلامرااستنباطنموده‌اند:

  1. بازی با وسایل مخصوص قمار همراه با شرط بندی و برد و باخت.
  2. بازی با وسایل مخصوص قمار، ولی بدون شرط بندی و برد و باخت.
  3. بازی با وسایلی غیر از ابزارهای مخصوص قمار، ولی همراه با شرط بندی و برد و باخت.
  4. بازی بدون وسایل قمار و بدون شرط بندی و برد و باخت.

صورت اوّل از نظر تمام عالمان اسلامی (شیعه و سنّی) حرام است و از گناهان بزرگ محسوب می‌گردد.

صورت دوم از نظر همه علمای شیعه و برخی از عالمان سنی، حرام می‌باشد.

صورت سوم از نظر تمام علمای شیعه و بیشتر علمای اهل سنت، حرام است.

صورت چهارم به اجماع عالمان تشیع و تسنن، جایز است.

شرط‌بندیدرهرگونهبازيبهجزتيراندازي،اسب‌سواریوشناحراماستوبازيباابزارغيرقماروبدونشرط‌بندیوبردوباخت: دراينصورتبازيجايزاستوهيچمنعيبرانجامآننيست.

اسلامهمان‌گونهكهخوردنيكقطرهشرابراحرامكردهتابهانه‌ایبهدستميگساراننيفتدمعاملهباابزارقمارراهممطلقاًچهبرایبردوباختوچهبرایسرگرمیحرامدانستهاست. همچنينپولىكهازاينراهبهدستآمدهباشد،تصرفدرمالديگريبشمارمی‌آیدوحراممی‌باشدوهرگونهدادوستدبااينپول،باطلاست. ضمناينكههرگونهتصرفدركالايىكهازپولقمارخریداری‌شده،جايزنمی‌باشد؛چنانچهتصرفدربهاىآننيزنارواست.

فصل اوّل:کلیات

طرح تحقیق

1. تبیین موضوع

گسترش قمار بیش از هر چیز دیگری از طریق معاملات صورت می‌پذیرد و معاملات نقش اصلی در شیوع این پدیده را دارا هستند. معاملات بنا بر یک تقسیم بندی از حیث حکم به معاملات مشروع و نامشروع تقسیم می‌گردند. دسته دوم به لحاظ موضوع به انواع مختلفی ازجمله معامله با ابزار قمار تقسیم می‌گردند.

معامله با آلات قمار، به معامله‌ای گفته می‌شود که در آن آلات مخصوص قمار، ثمن یا مثمن معامله واقع گردیده‌اند. سؤال اصلی آن است که ادله حرمت معامله با آلات قمار در فقه و حقوق کدام هستند؟ بر این نوع معامله بدان جهت که ابزار قمار یکی از ارکان معامله را تشکیل می‌دهند، مباحث گوناگونی ازجمله جواز، تملیک و تملّک، صحت، نفوذ، ضمان و مسئولیت مدنی مطرح است.

2. ضرورت وهدف از اجرا

انگیزه اصلی نگارنده از پرداختن به این موضوع، شیوع قمار و رشد روزافزون پرونده‌های مرتبط درمحاکم کشور است. با توجه به حساسيت نظام جمهورى اسلامى نسبت به قمار و آلات آن و پيچيدگى مسائل مربوط به آن، تحقيق و اجتهاد فقهى در فروع مختلف مربوط به آلات قمار و معاملات آن يك امر ضرورى مى‌باشد. موضوعاتى مانند توليد، نگهدارى، حمل و نقل، توزيع و فروش، بازی، ايجاد مراكز و مكان استعمال و ارائه خدمات و ابزار براى سهولت توليد و توزيع و مصرف، در آمد و سرمايه‌هاى حاصله از هر یک از مراحل توليد تا مصرف، كسب خبر و ارائه اطلاعات، مبارزه و درمان، همه ناشى از معامله با آلات قمار است كه مى‌تواند داراى سه بعد فقهىِ حكم تكليفى، حكم وضعى و كيفر و مجازات ارتكاب باشد. در این پژوهش ضمن تعریف دقیق موضوع به تشریح مبانی، حکم و آثار این نوع معاملات پرداخته می‌شود تا وضعیت این‌گونه معاملات در قالب یک مجموعه مدون و جامع برای آشنایی هرچه بیشتر پژوهشگران فراهم آید. ايجاد آشنایی كامل با مبانی موضوع مذکور، حقوقدانان را در جریان رسيدگي و صدور حکم این‌گونه معاملات در محاکم قضايي یاری می‌رساند.

3. پیشینه تحقیق

معامله با آلات قمارچندانکهباید،موردتوجهقرارنگرفتهاستلذانگارندهاهتمامداشتهتاپایاننامهخویشرادراینباببهرشتهتحریردرآورد. مطالب فراوانی در زمینه قمار نوشته‌شده است؛ لکن به طور خاص مبحثی در خصوص معامله با آلات قمار به چشم نمی‌خورد. ازجمله کتاب‌های:

1.آفات قماراز محمّد آخوند که به بررسی تأثیر قمار بر اجتماع پرداخته است.

2. مفاسد شراب، قمار و ربا از دیدگاه اسلام از علی ربانی خلخالی که به تأثیر قمار بر موضوعات مذهبی و عبادي پرداخته است.

همچنین می‌توان به مقالاتی ازجمله قمار از دیدگاه فقهای اسلاماز عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، با محوریت جنبه‌های فقهی- عبادی؛ موضوعیت آلات قماراز مهدی مهریزی، با تکیه بر موضوعه بودن شطرنج؛ و پایان‌نامه کیومرث ایمانی شیرکلائی، جرم قمار و جرائم مربوط به آن در حقوق جزای ایران، به راهنمایی مصطفی محقق داماد، کارشناس ارشد، دانشگاه قم که به بررسی صرف جرم قمار در قانون مجازات بسنده نموده‌اند اشاره کرد. وجه تمایز این تحقیق با موارد مذکور کنکاش حکم فقهی حقوقی معامله با آلات قمار است که در دست یابی به مطلوب علاوه بر ادله اربعه، استفاده از قواعد فقهی برای اثبات حکم می‌باشد. همچنین طرح موضوع فوق الذکر به صورت توامان در قانون مدنی و قانون مجازات اسلامی نیز امری بدیع است.

 

4. فرضیه تحقیق

ادله چهارگانه کتاب، سنت، اجماع و عقل و مستنداتی همچون قواعد فقهی بر حرمت معامله با آلات قمار و بطلان معاملات ناشی از آن دلالت دارند.

5. روش تحقيق

روش تحقیق، تحلیلی- توصیفی و شیوه گردآوری اطلاعات، کتابخانه‌ای و با استفاده از نرم‌افزارهای موجود در زمینه‌ی فقه به روش فیش‌برداری و تحلیل علمی می‌باشد. در نگارش اين پایان نامه، از منابع معتبر فقهى و حقوقى و چندين پايان‏نامه دانشجوئى مرتبط، بهره گرفته شده و در عين حال از توجه به نظريات جديد حقوقى هم غفلت نگردیده است.

6. سازماندهی تحقیق

تحقیقی كه پيش روى شما، قرار دارد، در سه فصل، معامله با آلات قمار و آثار آن را بررسى مى‏كند. فصل نخست، تعاريف و كليات را شامل است و در آن معانى لغوى و اصطلاحى الفاظ، تقسيم‏بندى معاملات، وضعيت حقوقى قراردادها و روابط طرفين قرارداد، مورد بحث واقع شده است. در فصل دوم، پس از طرح ادله اربعه در دو بخش مجزا قواعد فقهی برای دست یابی به حکم از طریق قیاس و تطبیق کلیات موارد معامله بر مفاد قواعد فقهی است. فصل سوم آثار این معاملات در فقه و حقوق اختصاص یافته است بدین ترتیب که مباحث فقهی در ذیل مواد قانون مدنی به صورت تطبیقی عنوان گردیده است و در بخش دوم پس از جرم انگاری معامله با آلات قمار به جنبه‌های کیفری این معاملات در قانون مجازات اسلامی قانون مجازات اسلامی مورد بحث قرار گرفته است.

7. موضوع شناسی

مطالعه و بررسی هر امری بدون شناخت موضوعات اصلی آن امکان‌پذیر نخواهد بود. بررسی در معامله با آلات قمار نیز، بدون شناخت و درک صحیح از خصوصیات معامله با آلات قمار ممکن نخواهد بود، با این اوصاف، قبل از هر بحثی در این مورد، لازم است این مفاهیم و خصوصیات شناخته شوند تا از رهیافت این شناخت، راه برای بیان مطالب اصلی هموارتر گردد.

1-1-7. قمار

در میان فقها و حقوق‌دانان برای واژه قمار، تعاریف متعددی صورت گرفته است که در ادامه بیان می‌گردد.

1-1-1-7. قمار در لغت

اصل قمار عبارت است از برد و باخت در بازی با یكی از وسایل مخصوص و چه‌بسا قمار بر بازی با انگشتر و گردو نیز اطلاق گردد. قمار در اصل؛ برد و باخت است. تلاش برای ربودن گوی سبقت و یا گرفتن جایزه در یک مسابقه[1]. قمار به کسر قاف، گرو بندی با یکدیگر است و قمار گرفتن با یکدیگر را مقامره می­نامند[2]، این تعریف در صدق مفهوم قمار برد و باخت و گرو را شرط كرده است.

برخی در مفهوم قمار، گرو گذاری را شرط می‌دانند و بیان داشته‌اند كه ماده (قمر) به معنای سفیدی هر چیزی است و برخی دیگر ازآن‌جهت كه شخص مقامر همانند ماه در حال خود آرام‌آرام كم و یا زیاد می‌کند، از این ماده دانسته‌اند.[3]

درجایی دیگر ماده (قمار) را هم فعل ثلاثی مجرد و هم از فعل ثلاثی مزید از باب مفاعله و باب تفعل و تفاعل گرفته و قوام مفهوم قمار را برد و باخت دانسته است.[4] در زبان و ادبیات فارسی نیز از چند فرهنگ لغت نقل شده كه آنان در مفهوم قمار وجود برد و باخت را شرط کرده‌اند: قمار به گرو چیزی باختن و نبرد كردن با هم دیگر[5] قمار هر بازی كه در آن شرط و گرو بندی باشد[6]. برخی دیگر نیز در معنای قمار، رهن را شرط کرده‌اند.[7]از كلمات لغت شناسان فهمیده می‌شود که جز علامه طریحی، دیگران در صدق مفهوم قمار، برد و باخت و گرو گذاری را شرط و مقوم مفهوم آن دانسته‌اند؛ بنابراین بازی بدون برد و باخت ازنظر آنان قمار نیست و این نكته تأثیر زیادی دراحکام فقهی دارد.[8]

[1]. معلوف، لوئیس، المنجد فی لغه الاعلام، چاپ هفتم، انتشارات دارالمشرق، بیروت،1361، ص 653.

[2]. ابن منظور، ابو الفضل، جمال الدین محمّد بن مكرم، لسان العرب، چاپ سوم، دار الفكر للطباعه و النشر و التوزیع، بیروت، 1414 ه‍ ق، ج 5، ص 115.

[3]. فارس بن زكریا، احمد بن ابو الحسین، معجم مقائیس اللغه، چاپ اوّل، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، قم، 1404 ه‍ ق، ج‌5، ص 26.

[4]. سیّاح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوین، چاپ اوّل، انتشارات اسلام، تهران،1365، ج 2، ص 2329.

[5]. انصاری، مرتضی بن محمّد امین، رساله سراج العباد (محشی)، چاپ اوّل، انتشارات اسماعیلیان، قم،1415 ه ق، ص 74.

[6]. دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، چاپ اوّل، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 1373، ج 14، ص 21983.

[7]. شرتونى لبنانى، سعيد خورى، اقرب الموارد، چاپ اوّل، انتشارات کتابخانه آیت اللّه مرعشى. قم. 1403 ه ق، ج 2، ص 10361.

[8]. نجفی، محمّدحسن، جواهر الكلام فی شرح شرائع الاسلام، چاپ هفتم، دار احیاء التراث العربی، بیروت،1404 ه ق، ج 22، ص 109.


خرید و دانلود مبانی فقهی حقوقی معامله با ابزارآلات قمار...

افزایش فالوور اینستاگرام