تدوين و استانداردسازي بسته آموزش بومي مهارت‌هاي ارتباطي والد کودک بر مبناي آسيب‌شناسي تعاملي در کودکان پيش‌دبستاني شهر يزد



چکيده

اين پژوهش به منظور تدوين و استانداردسازي بسته بومي آموزشي مهارت‌هاي ارتباطي والد کودک براي کودکان پيش‌دبستاني بر مبناي آسيب‌شناسي تعاملي انجام شد. روش پژوهش در بخش اول کيفي بود که در اين بخش ابتدا متون نظري و پژوهشي مرتبط با عنوان تحقيق مورد بررسي قرار گرفت. سپس با استفاده از مصاحبه نيمه ساختاريافته بر روي يک نمونه‌ي 40 نفري (شامل مادر و پدر) که به صورت روش نمونه‌گيري در دسترس انتخاب شدند، مهم‌ترين آسيب‌هاي تعاملي والدين با کودک استخراج گرديد. در بخش دوم که به روش توصيفي مقطعي انجام گرديد. پرسشنامه محقق‌ساخته‌ي آسيب‌شناسي تعاملي بر روي نمونه 312 نفري (شامل 122 پدر و 190 مادر) که به روش نمونه‌گيري خوشه‌اي انتخاب شده بودند، اجرا گرديد. داده‌هاي حاصل از اجراي پرسشنامه‌ها با محاسبه‌ي فراواني، ميانگين، انحراف استاندارد، آزمون t مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت و نتايج نشان داد که آسيب‌هاي تعاملي موجود در مادران آسيب در سبک‌هاي فرزندپروري، مهارت‌هاي ارتباطي، ناآگاهي از هنجارهاي رشد کودک و اختلافات زناشويي و در گروه پدران آسيب در سبک‌هاي فرزندپروري، مهارت‌هاي ارتباطي، اختلافات زناشويي و عدم آشنايي از هنجارهاي رشدي با اختصاص بيشترين ميانگين به ترتيب اولويت اول تا چهارم را به خود اختصاص دادند. همچنين نتايج پژوهش حاکي از آن بود که در خصوص آسيب‌هاي تعاملي، در تمام عامل‌هاي به جزء آسيب عدم مهارت‌هاي ارتباطي تفاوت معناداري بين مادر و پدر وجود دارد به اين معنا است که آسيب‌هاي تعاملي در پدران بالاتر از مادران بود. در راستاي هدف با توجه به نتايج پژوهش بسته آموزشي مهارت‌هاي ارتباطي تدوين گرديد و در مرحله پاياني بسته آموزشي توسط 5 متخصص مورد مطالعه قرار گرفت و استاندارد گرديد. نتايج پژوهش در گسترش متون نظري در حيطه خانواده و کودک کاربرد دارد و همچنين مهارت‌ها را مي‌توان در مراکز آموزشي درماني، مهد کودک و کارگاه هاي آموزش والدين استفاده کرد.

واژگان کليدي: بسته آموزشي، استانداردسازي، آسيب شناسي تعاملي، مهارت‌هاي ارتباطي، کودک پيش دبستان

فهرست مطالب

عنوان صفحه

فصل اول: كليات پژوهش

1-1- مقدمه1

1-2- بيان مسئله2

1-3- اهميت و ارزش تحقيق5

1-4- کاربرد نتايج تحقيق7

1-5- اهداف تحقيق7

1-5-1- هدف کلي7

1-5-2- اهداف فرعي7

1-6- سوال‌هاي پژوهش8

1ـ7ـ تعريف مفهومي و عملياتي متغيرها و اصطلاحات8

1-7-1- تعاريف مفهومي8

1-7-1-1- آسيب‌شناسي تعاملي8

1-7-1-2- مهارت‌هاي ارتباطي8

1-7-1-3- رابطه والد-کودک8

1-7-1-4- استاندارد‌سازي9

1-7-2- تعاريف عملياتي9

1-7-2-1- آسيب‌شناسي تعاملي9

1-7-2-2- بسته‌ي آموزشي9

1-7-2-3- استانداردسازي9

فصل دوم: پيشينه پژوهش

مقدمه............................................... 10

2-1- پيشينه نظري.................................... 10

2-1-1- گفتار اول: تعريف ارتباط...................... 10

2-1-2- اهميت ارتباط................................. 12

2-1-3- تعريف رابطه والد- فرزند...................... 13

2-1-4- اهميت رابطه والد – کودک...................... 13

2-1-5- انواع شکل‌هاي ارتباط کودک..................... 14

عنوان صفحه

2-1-6- منابع نياز براي ارتباط کودک.................. 14

2-1-7- مراحل برقراري ارتباط کودک با جهان پيرامون.... 15

2-1-7-1- دوره پيش- تاريخ ارتباط (مرحله نوزادي)...... 15

2-1-7-2- شکل ميان فردي- موقعيتي ارتباط «يک تا شش ماه» 16

2-1-7-3- شکل عملي- موقعيتي ارتباط «شش تا هيجده ماهگي» 16

2-1-7-4- شکل موقعيتي- عملي ارتباط «هيجده ماهگي تا سه سالگي» 16

2-1-7-5- شکل شناختي- فرا موقعيتي ارتباط «سه تا شش سالگي» 17

2-1-8- شيوه‌هاي برقراري ارتباط با کودکان............. 18

2-1-8-1- ابراز محبت به کودک......................... 19

2-1-8-2- بازي با کودک............................... 19

2-1-8-3- سلام کردن به کودک........................... 20

2-1-8-4- تأمين امنيت................................ 20

2-1-8-5- آشناسازي فرزند با واقعيت‌ها................. 21

2-1-8-6- برقراري ارتباط عاطفي و کلامي................ 21

2-1-8-7- ايجاد احساس امنيت رواني.................... 22

2-1-8-8- اعتدال..................................... 22

2-1-8-9- پذيرش و احترام دوسويه...................... 23

2-1-8-10- تشويق و تاييد کردن........................ 24

2-1-8-11- تعديل انتظار به ميزان توان فرزند.......... 25

2-1-8-12- راز‌داري................................... 25

2-1-8-13- قاطعيت و جديت............................. 25

2-1-8-14- هماهنگي تربيتي والدين..................... 26

2-1-8-15- عمل گرايي................................. 26

2-1-9- ارتباط مناسب از ديد کودکان................... 27

2-1-10- تعامل والد-کودک............................. 28

2-1-11- پدر و مادر شدن.............................. 30

2-1-12- تعامل مادر- فرزند........................... 31

2-1-13- تعامل پدر- فرزند............................ 36

عنوان صفحه

2-1-14- تأثير فرزندان بر والدين..................... 38

2-1-15- عوامل موثر در آسيب‌هاي تعاملي والد-کودک...... 38

2-1-15-1- وابستگي مادر-کودک......................... 38

2-1-15-2- سبک مادري و پدري.......................... 39

2-1-15-3- جنسيت کودک................................ 40

2-1-15-4- اختلافات زناشويي........................... 41

2-1-15-5- ناهماهنگي والدين.......................... 42

2-1-15-6- آسيب‌هاي رسانه‌اي........................... 44

2-1-15-7- نگرش‌هاي فرزندپروري........................ 45

2-1-15-7-1- انواع نگرش‌هاي فرزندپروري................ 46

2-2- گفتار دوم: تاريخچه نگاه به دوران کودکي......... 47

2-2-1- کودک چيست؟................................... 47

2-2-2- فلسفه کودکي.................................. 47

2-2-3- ويژگي‌هاي دوران پيش از دبستان................. 48

2-3- گفتار سوم: نظريات موجود درباره رابطه والد- کودک51

2-3-1- روان تحليلي.................................. 51

2-3-2- نظريه شناختي پياژه........................... 51

2-3-3- نظريه اجتماعي- فرهنگي ويگوتسکي............... 52

2-3-4- نظريه ذهن و فراشناخت......................... 53

2-3-5- نظريه‌ي رواني- اجتماعي اريکسون................ 54

2-3-6- نظريه کارن هورناي............................ 55

2-3-7- نظريه يادگيري................................ 56

2-3-8- نظريه پاترسون و رالينز....................... 56

2-3-9- نظريه خانواده درماني......................... 57

2-3-10- رويکرد منظومه‌اي............................. 58

2-3-10-1- ديدگاه عمل گرايي.......................... 58

2-3-10-2- رويکرد‌هاي منظومه‌اي بوم‌شناسي............... 60

2-3-10-3- ديدگاه روابط ميان فردي.................... 60

عنوان صفحه

2-3-11- نظريه دلبستگي............................... 60

2-3-12- نظريه طرحواره درماني........................ 62

2-3-12-1- نيازهاي هيجاني............................ 62

2-3-12-1-1- نياز به دلبستگي ايمن به ديگران.......... 62

2-3-12-1-2- خودگرداني کفايت و هويت (حوزه خودگرداني و عملکرد مختل) 63

2-3-12-1-2-1- مرزهاي خانوادگي....................... 63

2-3-12-1-2-2- تعريف هويت............................ 64

2-3-12-1-2-3- مادران مضطرب و نگران.................. 64

2-3-12-1-3- نياز به آزادي در بيان خواسته‌ها و هيجان‌هاي سالم 64

2-3-12-1-4- نياز به شادي و تفريح.................... 65

2-3-12-1-5- نياز به محدوديت‌هاي واقع‌بينانه و خويشتن داري 65

2-3-12-2- خلق و خو (مزاج)........................... 65

2-3-13- سبک‌هاي فرزندپروي............................ 66

2-3-13-1- شيوه اقتدار منطقي......................... 69

2-3-13-2- شيوه استبدادي............................. 71

2-3-13-3- شيوه سهل‌گيرانه............................ 74

2ـ2ـ تحقيقات انجام شده.............................. 76

2ـ2ـ1ـ پژوهش‌هاي انجام شده در داخل کشور.............. 76

2ـ2ـ2ـ تحقيقات خارج از كشور......................... 78

جمع‌بندي............................................. 84

فصل سوم: روش پژوهش

3-1- مقدمه.......................................... 85

3-2- روش پژوهش...................................... 85

3-2-1- بخش اول...................................... 85

3-2-1-1- روش کيفي................................... 85

3-2-1-2- روش کمي.................................... 87

3-2-2- بخش دوم پژوهش................................ 87

3-3- جامعه، نمونه آماري............................. 87

عنوان صفحه

3-3-1- جامعه آماري.................................. 87

3-3-2- نمونه و روش نمونه گيري....................... 88

3-3-2-1- نمونه‌گيري در مرحله اول (روش کيفي).......... 88

3-3-2-2- نمونه‌گيري در مرحله دوم (روش کمي)........... 88

3-3-2-3- نمونه‌گيري در مرحله سوم (استانداردسازي بسته آموزشي) 89

3-4- ابزارهاي پژوهش................................. 90

3- 4-1- ابزار پژوهش در مرحله­ي کيفي.................. 90

3-4-2- ابزار پژوهش در مرحله­ي کمي.................... 90

3-5- روش تجزيه و تحليل.............................. 94

فصل چهارم: يافته‌هاي پژوهش

4-1- مقدمه.......................................... 95

4-2- بخش اول........................................ 96

4-2-1- يافته‌هاي كيفي................................ 96

4-2- يافته‌هاي کمي پژوهش............................. 100

فصل پنجم: بحث و نتيجه‌گيري

5-1- مقدمه.......................................... 109

5 ـ2ـ خلاصه طرح و نتايج تحقيق........................ 109

5-3- بحث و نتيجه‌گيري................................ 110

5-4- محدوديت‌هاي پژوهش............................... 120

5-5- پيشنهادات...................................... 121

5-5-1- پيشنهادات کاربردي............................ 121

5-5-2- پيشنهادات پژوهشي............................. 121

پيوست 1............................................. 122

پيوست 2............................................. 219

پيوست 3............................................. 221

منابع و مآخذ........................................ 223


فهرست شكل‌ها

عنوان صفحه

شکل (2-1) عناصر ارتباط.............................. 32

شکل (2-2) عناصر تعامل مادر- فرزند................... 32
فهرست جدول‌ها

عنوان صفحه

جدول (2-1) پيش‌بيني کننده‌هاي سبک پدر و مادري کردن و مؤلفه‌هاي پدر و مادري کردن ناکارآمد و بهينه......................... 40

جدول (3-1) وضعيت توزيع تحصيلات در بين والدين......... 89

جدول (3-2) نتايج بررسي پيش فرض‌هاي تحليل عاملي اکتشافي 92

جدول (3-3) عوامل و بارهاي عامل پرسشنامه آسيب‌هاي تعاملي 93

جدول (3-4) نتايج مربوط به پايايي پرسشنامه آسيب‌هاي ارتباطي94

جدول (4-1) آسيب‌هاي تعامل والد- کودک از لحاظ کيفي.... 96

جدول (4-2) فراواني آسيب‌هاي تعاملي مادر از لحاظ کيفي. 97

جدول (4-3) فراواني آسيب‌هاي تعاملي پدر از لحاظ کيفي.. 99

جدول (4-4) توزيع کمي مقوله‌هاي آسيب‌هاي تعاملي والد (پدر - مادر) _فرزند.................................................... 100

جدول (4-5) تفاوت ميانگين نمونه و جامعه نمرات آسيب‌هاي تعاملي، والد_فرزند.................................................... 101

جدول (4-6) توزيع کمي مقوله‌هاي آسيب‌هاي تعامل مادر – کودک 101

جدول (4-7) مقايسه ميانگين نمرات آسيب‌هاي ارتباطي مادر_فرزند با ميانگين جامعه............................................... 102

جدول (4-8) توزيع کمي مقوله‌هاي آسيب‌هاي تعاملي پدر– کودک 103

جدول (4-9) مقايسه ميانگين نمرات آسيب‌هاي تعاملي پدران با ميانگين جامعه.................................................... 104

جدول (4-10) نتايج آزمون t براي مقايسه آسيب‌هاي تعاملي مادر و پدر 105

جدول (4-11) طرح کلي بسته­ي آموزشي تعامل زوجين والد- کودک 106

جدول (4-12) فرم مخصوص استانداردسازي بسته­ي آموزشي.... 107

فصل اول

کليات پژوهش

1-1- مقدمه

خانواده مهم‌ترين و اصلي‌ترين نهاد تربيتي جامعه است، استحكام خانواده و روابط آن منجر به شكل‌گيري سلامت رواني مطلوب‌تر براي افراد خانواده در ورود به جامعه بزرگ‌تر مي‌شود. هر گونه معضل و مشكلي كه استحكام خانواده را خدشه‌دار نمايد، سلامت جامعه را نيز تحت‌الشعاع قرار مي‌دهد (بيرجندي، 1375).خانواده سالم، خانواده‌اي است كه ميان اعضاي آن به ويژه والدين و فرزندان رابطه درستي حاكم باشد. براي رسيدن به رابطه انساني سالم، اصول و شيوه‌هايي وجود دارد كه والدين بايد دانايي و مهارت لازم را داشته باشند تا بتوانند با اين اصول پيوند روحي و فكري با اعضاي خانواده برقرار نموده و نقش تربيتي خود را اعمال نمايند (امير حسيني، 1390).براي کودک در سال‌هاي اوليه تنها روابط موجود رابطه با والدينش مي‌باشد او بيشترين اوقات خود را در خانواده به ويژه در کنار مادر مي‌گذراند و بهترين و مؤثرترين نتايج را در سلامت و بهداشت رواني او خواهد داشت، بنابراين موثر بودن والدين (به ويژه مادر) يکي از پر اهميت‌ترين وظايف زندگي او به شمار مي‌آيد (کرنبرک[1]، 1976، به نقل از گلادينك[2]، ترجمه بهاري، 1382).کودک براي رشد و تحول و آينده‌اي کارآمد نياز به فراهم شدن محيطي مساعد دارد، محيطي که کليد اصلي آن مراقبت والدين است، مراقبت يعني درک کردن، شناختن، دوست داشتن، پذيرفتن، تأمين نيازهاي – تغذيه‌اي، پوشاک و بهداشت و هر آنچه براي سلامت جسمي و رواني کودک لازم است از جمله مراقبت براي رشد و تکامل کودکان، آموزش خوداتکايي و داشتن زندگي مستقل درآينده لازم است (شيخ ساماني، 1385).بهترين ملاک و معياري که بر اساس آن مي‌توان تربيت را ارزيابي کرد، همان شبکه ارتباطي اعضاي خانواده با يکديگر است. به همين اعتبار، خانواده را امروزه به «سيستم ارتباطي» تعريف مي‌کنند که سلامت جامعه، بازتابي از سلامتي سيستم ارتباطي خانواده است (فرهاديان، 1390).يکي از نيازهاي اساسي والدين در امر تربيت و پرورش کودکان، برقراري ارتباط سالم با آن‌هاست. ارتباط صحيح بين پدر و مادر و روابط سالم آنان با کودکان اولين و مهم‌ترين زمينه رشد کودکان است (ماياايوانا[3]، 1978، ترجمه مدبرنيا، 1375).

1-2- بيان مسئله

فرايند ارتباط در خانواده، يکي از زمينه‌هاي مورد علاقه مشاوران در خانواده درماني است. ارتباط فرايندي است که از طريق آن پيام‌ها صرف نظر از ماهيت وسيله‌اي که به کار برده مي‌شود، از فردي به فرد ديگر انتقال پيدا مي‌کند و به اين ترتيب کنش متقابل امکان‌پذير مي‌شود مهارت‌ها و توانايي‌هاي کودکان در سال‌هاي اوليه بيش از سال‌هاي بعدي و نوجواني دست‌خوش تغيير مي‌شود مخصوصاً در دوره پيش از مدرسه تغييرات چشم‌گيري در تکامل فيزيکي، شناختي و احساسي کودک روي مي‌دهد به اين ترتيب اين مدت براي والدين دوران استرس‌زاي تغيير و تطبيق است (محسني، 1379).

طبق نظر مينوچين[4] (1974) خانواده رحمي است که فرد در آن شکل مي‌گيرد و رشد مي‌کنند. حوزه‌اي است که نيرومندترين ارتباطات عاطفي در آن شکل مي‌گيرد و زمينه‌اي است که در آن زندگي فرد نمايش داده مي‌شود و فرد در آن اولين تجارب خود را در ارتباط با روابط بين فردي تجربه مي‌کنند. (ماسن[5]، ترجمه پاسايي، 1370) در سنين اوليه زندگي، کودک تقليد‌پذيري قوي دارد حرکات و رفتار اطرافيان در ضمير او حک شده و شخصيت کودک تکوين مي‌يابد، پدر و مادر اولين کساني هستند که کودک از آن‌ها تقليد مي‌کند (عريضي، 1382).

شكل‌گيري اين رابطه از زمان قبل از تولد يعني زماني كه والدين نقش والد را مي‌پذيرند آغاز شده و تحت تأثير عوامل متعددي است. از جمله اين عوامل مي‌توان به وضعيت سلامت رواني والدين، عوامل فرهنگي اجتماعي، خواسته يا ناخواسته بودن كودك اشاره نمود (محمودي قرايي، 1390).

والانس[6]، کامينگز[7] و هامفريز[8] (1998) مي‌گويند قابليت ارتباطي مختل، موجب افت مهارت‌هاي اجتماعي شده و اين افت متقابلاً به بيروني يا دروني شدن نشانه‌ي شناختي منجر مي‌شود (دانگل[9]، ترجمه توزندجاني، 1377).

والدين مي‌بايست افزون بر دانستن اصول، از شيوه‌ها و راهکارهاي مناسبي که در مقاطع سني مختلف وجود دارد، آگاهي داشته باشند. دوران خردسالي ارتباط‌هاي ويژه‌اي را مي‌طلبد زبان مهم‌ترين عامل ارتباط انساني است و کلام ساده‌ترين و کاربردي‌ترين وسيله تبادل و تفاهم انسان‌ها به شمار مي‌رود. کلمات، اهداف و نيت‌ها را آشکار مي‌کند والدين بايد ارتباط مناسب و صميمي با هم برقرار کنند. در غير اين صورت، ابتدا موجب خدشه‌دار شدن شخصيت خود و ايجاد رنجش عاطفي، تعارض و اختلاف با هم خواهند شد. تشديد اين عوامل، بحران را به ارتباط با کودک هم خواهد برد و اين ناهنجاري به صورت رفتارهاي نابهنجار در محيط خانه و مهد کودک ظاهر مي‌گردد (امير حسيني، 1390).

يک موضوع مورد توافق عام در بين پژوهندگان رشد کودک و آسيب‌شناسان رواني رشد اين است که رشد کودکان تحت تأثير دامنه‌اي از عوامل است که وراي رابطه‌ي والد – فرزند است. كيفيت رابطه والد كودك اهميت زيادي در رشد و تكامل دوران كودكي دارد. به طوري كه ناايمني اين رابطه مي‌تواند سلامت رواني كودك را به خطر اندازد (محمودي قرايي، 1390).

مطالعات نشان داده است که رابطه والد- فرزند يک عامل حياتي براي سازگاري روان شناختي فرزندان است وقتي از رابطه والد- فرزند بحث مي‌شود، بسياري از مواقع تعريف رابطه والد- فرزند به روشني ساختاربندي نشده است، و عناصر و جنبه‌هاي رابطه والد- فرزند به خوبي تعريف نشده است. هنگام بحث کردن رابطه والد- فرزند، اصطلاحاتي مانند سلامتي يا دلبستگي/ پيوند به کار برده مي‌شود. مطالعات تجربي کيفيت روابط والد- فرزند را اين‌گونه تعريف کرده‌اند: احساس باز بودن ميان والدين و فرزندان، درجه باز بودن، ميزان ارتباط و بحث مشکل و تعارض درک شده ميان والدين و بچه‌ها احساس طرد شدن به وسيله والدين، دشمني/ پرخاشگري ميان والدين و بچه‌ها، رضايت در رابطه ميان والدين و فرزندان. به طور کلي خوشحالي و خوشبختي در رابطه ميان والدين و فرزندان درجه عاطفه نشان داده شده به وسيله والدين و زمان صرف شده با والدين و شيوه‌هاي والديني که اغلب به کار برده مي‌شود (لي[10]، 2007).

بلسکي[11] (1984) به سه عامل موثر در آسيب‌شناسي رابطه والد -کودک اشاره مي‌کند:

1-خصوصيات والدين شامل سوابق ژنتيکي و محيطي و منابع و امکانات روان شناختي آن‌ها

2-خصوصيات کودک، به ويژه نيم‌رخ خلق و خوي او

3-چهارچوب محيطي رابطه والد – کودک شامل استرس‌ها و حمايت‌ها.

بلسکي، کمپبل[12]، کوهن و موري[13] مي‌گويند تعامل اين سه عامل موثر، پدر و مادري کردن و ارتباط والد فرزندي را تعيين مي‌کند؛ و همچنين رابطه زناشويي بر آرامش رواني والدين و در نتيجه بر مهارت‌هاي پدر و مادري کردن تأثير مي‌گذارد (شردور و گوردون، ترجمه فيروز بخت، 1389).

يكي ديگر از مسايلي كه بر رابطه والد كودك مؤثر است شيوه‌ي فرزندپروري والدين است. چنانچه والدين از شيوه فرزندپروري مناسبي استفاده نمايند ارتباط مثبتي نيز مي‌توانند با كودكان خود برقرار نمايند. اساس فرزندپروري بر ايجاد محيط امن و مورد علاقه، يادگيري مثبت، انضباط قاطعانه و انتظارات واقع‌بينانه است. به اين معني كه والدين اوقات خاصي را براي تعامل با فرزند خود در نظر بگيرند و در اين اوقات فعاليتي را پايه ريزي نمايند كه از حداكثر كيفيت برخوردار باشد به نحوي كه والد و كودك هردو از اين تعامل لذت ببرند (ملک پور، 1385)

مسايل و آسيب‌هاي دوران پيش دبستاني تعاملي از ويژگي‌هاي کودک (مزاج دشوار، واکنشي بودن به ميزان بالا، عواطف منفي زياد، توان محدود در تعديل برانگيختگي و عواطف منفي، دلبستگي ناايمن، رشد شناختي تأخيري، نقص در مهارت‌هاي اجتماعي) رفتار مراقبتي (غير حساس نا پاسخگو بودن مراقب، در دسترس نبودن، فقدان صميميت و گرمي، انعطاف ناپذيري، تنبيه سخت، راهبردهاي کنترلي بيش از حد اهمال کارانه، انتظارات رشدي نامناسب، راهبردهاي کنترلي خشن و انعطاف ناپذير) و عامل ترکيب تعاملي خانواده که شامل (مسايل خانواده تک والدي، اختلافات زناشويي، اختلال روان شناختي والدين، ناهماهنگي والدين در تربيت فرزند) و همچنين بافت محيطي /اجتماعي خانواده (پايين بودن تحصيلات، بيکاري، محدوديت مالي، کمبود حمايت اجتماعي، حمايت ناکافي از طرف موسسه‌ها تسهيلات ناکافي براي مراقبت، فشار رواني خانواده، وضع نامساعد) مي‌باشد (کمبل، ترجمه صيادلو، 1387).

متخصصان براي پيشگيري از مشکلات شايع دوران کودکي يا پيشگيري از تشديد آن‌ها سعي کرده‌اند والدين را با رشد کودک و فنون مديريت رفتار آشنا کنند. البته «تربيت والدين» و «آموزش والدين» فرق دارند: تربيت والدين روي پيش‌گيري از ايجاد رفتار ناکارآمد در کودک متمرکز است و آموزش والدين روي رفع اختلالات جدي کودکان بنابراين تربيت نوعي پيشگيري «همگاني» است و آموزش والدين، يک نوع پيشگيري «گزينشي» و «نشان شده» ولي در هر دو نوع برنامه از فنون اطلاع رساني، تعليم اصول يادگيري و رفتاري پرورش مهارت‌هاي پدر و مادري کردن و مهارت‌هاي ارتباطي و پرورش مهارت‌هاي حل مسئله استفاده مي‌شود. (شرودو و گوردون[14]، ترجمه فيروزبخت، 1389).

اين پژوهش درصدد است تا آن بخش از آسيب‌هايي را که در تعامل والد با کودک وجود دارد را شناسايي کند چه بسا اساس بسياري از اين آسيب‌ها عدم آگاهي والدين به اصول و روش‌هاي موثر در برقراري ارتباط با کودک مي‌باشد به همين سبب بر اساس آسيب‌هاي موجود در ارتباط والد -کودک بسته آموزشي مهارت‌هاي ارتباطي براي والدين تدوين گردد و در طي يکسري جلسات مهارت‌هاي ارتباطي مناسب را براي رفع آسيب‌هاي مربوطه بيان نموديم.

1-3- اهميت و ارزش تحقيق

از نظر روانشناسي کودک، سال‌هاي پيش از دبستان يکي از مهم‌ترين دوره‌هاي رشد است چون بسياري از قابليت‌هاي کودک در همين دوران پي ريزي مي‌شود، مهارت‌ها و توانايي‌هاي کودکان در سال‌هاي اوليه بيش از سال‌هاي بعدي و نوجواني دست‌خوش تغيير مي‌شود، محيط خانه در طي اين سال‌ها اهميت بسياري دارد زيرا بسياري از کودکان تجربه آموزشي ديگري غير از محيط خانه ندارد و اگر خانواده از نظر ارتباطي سالم باشد در سلامت فرزندان، سپس سلامت جامعه، نقش مهمي دارند اين نتايج نشان مي‌دهد که اثر خانواده بر کودک از تمام نيروهايي كه تا به حال شناخته شده بيشتر است، بر اساس تعاملات ارتباطي سازنده يا مخرب خانواده با فرزندان، رفتارهاي سالم يا ناسالم در كودكان شكل مي‌گيرد. از سوي ديگر اهميت سنين قبل از دبستان، مورد تأکيد و توجه بسياري از نظريه‌پردازان و روان‌شناسان رشد کودک واقع شده است. آن‌ها بر اين باورند که کودک قبل از پنج سالگي به 80 درصد رشد نهايي خود مي‌رسد و هوش، استعداد، مهارت، خلق و خو و شخصيت وي در اين دوران شکل مي‌گيرد.

گزل[15]معتقد است کودکان از سنين 5 تا 6 سالگي نسخه کوچک فردي هستند که در آينده خواهند بود. به عبارت ديگر، گزل بيشترين تأکيد را بر اهميت دوران پيش دبستاني دارد و سهم حياتي اين دوره را در شکل‌گيري شخصيت کودک گوشزد مي‌کند. چرا که پايه‌هاي راستين شخصيت، در سنين پيش دبستاني استوار مي‌شود.

مطالعات زيادي نشان مي‌دهد که کاربست‌هاي استثماري يا اهمالکارانه والدين مي‌تواند عواقب بلند مدتي را در پي داشته باشد، اگر والدين با اصول و روش‌هاي ارتباطي با کودک آشنا باشد و آن‌ها را به کار بندد، در دوره نوجواني با مشکلات کمتري روبرو خواهد شد، مي‌توان دريافت که آموزش والدين و آشنا ساختن آن‌ها با روش‌هاي صحيح ارتباطي تا چه اندازه در تأمين سعادت فردي و اجتماعي افراد جامعه موثر است نظر به اهميت روز افزون مهارت‌هاي ارتباطي و بررسي رابطه والد- کودک در مطالعات امروزي، يک ابزار پايا و روا در سنجش مهارت‌هاي ارتباطي والد کودک و روان درماني براي مشاوران، پژوهشگران و دانشجوياني که نيازمند به‌کارگيري ابزاري مناسب در مورد بررسي مهارت‌هاي ارتباطي هستند، کمک مي‌نمايد.

پژوهش حاضر درصدد است تا در حيطه‌ي آسيب‌شناسي خانواده، چشم انداز روشن‌تري را از مشکلاتي که والدين در طي سال‌هاي پيش از دبستان، تحت عنوان آسيب‌هاي تعاملي، در ارتباط با کودکشان پيدا مي‌کنند و در اختيار متخصصين اين حوزه قرار دهد. اين پژوهش بر آن است تا ضمن توجه به زيربناي تئوري موجود در خصوص موضوع تحقيق، آسيب‌هاي تعاملي موجود را در نمونه­اي برگرفته شده از يک جامعه‌ي ايراني شناسايي کند و راهبردهاي مقابله‌اي را در قالب بسته‌ي آموزشي به گونه‌اي تدوين نمايد که پاسخگوي نيازهاي اين جامعه بوده و بدين وسيله خلأ پژوهشي موجود را که همانا نبود پژوهش‌ها و منابع علمي مدون و معتبر، در خصوص ارتباط والد- کودک مي‌باشد، تا حدي برطرف نمايد. همچنين نتايج اين پژوهش مي‌تواند در گسترش متون نظري در حوزه‌ي آسيب‌شناسي خانواده و فرزندپروي، آسيب‌شناسي ارتباط، مشاوره‌ي کودک و مهارت‌هاي ارتباطي در خانواده مورد استفاده قرار گيرد.

1-4- کاربرد نتايج تحقيق

سلامت روان کودکان بخشي از سلامت و رفاه عمومي جامعه است، هر اقدام جدي براي بهبود بهداشت روان کودکان مستلزم ارزيابي کيفيت رابطه والد- کودک است. وجود برنامه‌ي آموزشي شامل مهارت‌هاي ارتباطي که منجر به بالا بردن آگاهي‌ها والدين در ارتباط با فرزندشان باشد، گامي موثر در گسترش بهداشت رواني والدين، افزايش تعامل مثبت والدين با کودکان، کاهش سوء رفتار با کودکان، تغييرات مثبت در درک و رفتار والدين از والد بودنشان، کاهش افسردگي و استرس مادران، افزايش رضايت والدين و کاهش تعارض والدين در مورد روش تربيت کودکان است و مداخله آموزشي، مي‌تواند با ايجاد حس صلاحيت و افزايش سطح حرمت خود، ايفاي صحيح نقش والديني و والدگري را ارتقا بخشد و همچنين منجر به تقويت ارتباط والد- کودک شده و مستحکم‌تر شدن روابط آن‌ها مي‌گردد، و نتايج اين پژوهش را مي‌توان در مراکز آموزشي، درماني، مهد کودک و کارگاه‌هاي آموزش والدين استفاده کرد.

1-5- اهداف تحقيق

1-5-1- هدف کلي

تدوين و استانداردسازي بسته آموزشي مهارت‌هاي ارتباطي والد- کودک «در مقطع پيش دبستاني»

1-5-2- اهداف فرعي

تعيين کيفي آسيب‌هاي تعاملي مادر -کودک

تعيين کيفي آسيب‌هاي تعاملي پدر -کودک

تعيين کمي آسيب‌هاي تعاملي والد-کودک

تعيين کمي آسيب‌هاي تعاملي مادر - کودک

تعيين کمي آسيب‌هاي تعاملي پدر –کودک

تعيين شدن آسيب‌هاي تعاملي والد-کودک

تعيين شدت آسيب‌هاي تعاملي مادر- کودک

تعيين شدت آسيب‌هاي تعاملي پدر- کودک

تعيين ميزان تفاوت آسيب‌هاي تعاملي مادر- کودک با آسيب تعاملي پدر- کودک

تدوين بسته آموزشي در خصوص مهارت‌هاي ارتباطي والد –کودک

استاندارد‌سازي بسته آموزشي در خصوص مهارت‌هاي ارتباطي والد- کودک

1-6- سوال‌هاي پژوهش

  1. از نقطه نظر کيفي چه آسيب‌هايي در تعامل مادر -کودک وجود دارد؟
  2. از نقطه نظر کيفي چه آسيب‌هايي در تعامل پدر - کودک وجود دارد؟
  3. از نقطه نظر کمي چه آسيب‌هايي در تعامل والد - کودک وجود دارد؟
  4. آسيب‌هاي تعاملي والد-کودک از نظر شدت چگونه است؟
  5. از نقطه نظر کمي چه آسيب‌هايي در تعامل مادر - کودک وجود دارد؟
  6. آسيب‌هاي تعاملي مادر با کودک از نظر شدت چگونه است؟
  7. از نقطه نظر کمي چه آسيب‌هايي در تعامل پدر - کودک وجود دارد؟
  8. آسيب‌هاي تعاملي پدر با کودک از نظر شدت چگونه است؟
  9. بين آسيب‌هاي تعاملي مادر - کودک و پدر- کودک چه تفاوتي وجود دارد؟
  10. تدوين بسته آموزشي مهارت‌هاي ارتباطي والد -کودک شامل چه مهارت‌هايي مي‌باشد؟
  11. آيا بسته آموزشي مهارت‌هاي ارتباطي والد – کودک از نظر متخصصان استاندارد است؟

1ـ7ـ تعريف مفهومي و عملياتي متغيرها و اصطلاحات

1-7-1- تعاريف مفهومي

1-7-1-1- آسيب‌شناسي تعاملي

بررسي آسيب‌هايي که در تعاملات افراد و فعاليت‌هاي بين فردي که در آن يک شخص بر شخص ديگر اثر مي‌گذارد (تبريزي و همکاران، 1385، صفحه 196) - رخ مي‌دهد.

1-7-1-2- مهارت‌هاي ارتباطي

مهارت‌هاي ارتباطي به رفتارهايي اطلاق مي‌شود که به فرد کمک مي‌کند عواطف و نيازمندي‌هاي خود را به درستي بيان کند و به اهداف بين فردي دست يابد (ميرزايي و همکاران، 1389، صفحه 90).

1-7-1-3- رابطه والد-کودک

رابطه والد کودک شامل ترکيبي از رفتارها، احساسات و انتظارات که منحصر به والدين و کودک مي‌باشد و در تمامي مراحل رشد فراگير مي‌باشد (برک، 2001، صفحه 366).

1-7-1-4- استاندارد‌سازي

استاندارد معيار ملاک و نرمي است که به منظور مقايسه و محک زدن چيزي، فعاليت يا امري به کار برده مي‌شود (حسيني نسب، 1375، صفحه 45). به عمل مقايسه با استانداردها، معيار يابي، همگون سازي، و طبقه بندي، استانداردسازي گويند. استانداردسازي در واقع يک شکل از سازماندهي است (برانسون و همکاران، 2012، صفحه 615).

[1] Krenberg

[2] Glading

[3] Maya Ivana

[4]Minochin

[5] Masen

[6]Valance

[7] Cumming

[8] Hamphries

[9] Dangle

[10] Lee

[11]Belsky

[12] Campbell

[13] Cohn & Moore

[14] Shrvdu & Gordon

[15] Gazel


خرید و دانلود تدوين و استانداردسازي بسته آموزش بومي مهارت‌هاي ارتباطي والد کودک بر مبناي آسيب‌شناسي تعاملي در کودکان پيش‌دبستاني شهر يزد

افزایش فالوور اینستاگرام