بررسی وضعیت گردشگری جنگ به منظور توسعه گردشگری (استان خوزستان)



چکیده

این پایان نامه به بررسی وضعیت گردشگری جنگ به منظور توسعه گردشگری ملّـی «مطالعه موردی استان خوزستان» پرداخته است. با توجه به این موضوع که جنگ پیامدهای منفی بر صنعت گردشگــری دارد، در دهه های اخیر، به موضوع گردشگری بعد از جنگ در مناطق جنگی پرداخته شده است. گردشگـری جنگ، شکلی جدید از گردشگـری است که پس از جنگ جهانـی اول و دوم شکل گرفت که در آن جنگ با تمـام آثار و پیامدهای خود مبنا و زمینه بروز و ظهور گردشگـری است. این ابعاد شامل مناطق جنگی،صحنه های نبرد، سنگـرها، تسلیحات به جا مانده از جنگ، آثار باقیمانده از قربانیان، یـادمـان ها، موزه ها و ... است.از این نظر گردشگـری جنگ شامـل حوزه های مفهومی و قلمـرو معنایی جبهه ها و مناطـق نبرد، مـوزه های جنگ، یادمـان ها و بناهـای یادبود است که با رویکردهای اسطوره ای، تاریخی و تبادل فرهنگی، سیاسی و صلح طلبانه تبیین می گردد. شناسایی جـاذبه های گردشگـری جنـگ در استان خـوزستان به عنـوان نقطـه کانونی جنگ عراق علیه ایران، مطالعه رونـدها و مسائـل عمومی و تخصصی گردشگـری در مناطق جنگـی خوزستان، تحلیل علل فزونی تعداد گردشگران در این استان، سابقه شکل گیری پدیده گردشگری جنگ در کشور«راهیان نور» و بررسی چالش ها و فرصت های فراروی گردشگـری جنگ به منظور ارائه راهکارهای عملی برای نقش آفرینی و توسعه این نوع از گردشگـری در گردشگری ملّـی، اهداف و غایت این پژوهش را تشکیل می دهند. متـدولـوژی این پـژوهش مبتنی بر رویکـرد توصیفـی- تحلیلـی بوده و در کنار آن از الگـوی مـوردی نیز جهت افـزایش روایـی و پایایـی نتایج استفاده شده است. از نظر جامعـه آمـاری بـرای پرسشنامه بازدیـدکنندگان از استان های تهـران، خوزستـان و گلستـان به طور تصادفـی انتخاب شده اند که پاسخ ها و اطلاعات آنها با استفاده از نـرم افزار Excel و SPSS انجام شده است. با کمک تکنیک SWOT نقاط قوت، ضعف، فرصت ها و تهدیدها و راهکارهای مواجه با آن مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج بیانگـر لزوم استفاده از استراتـژی حمایتـی است که بر اساس این راهبرد، استراتژی توسعه و گسترش گردشگـری جنگ با به حداکثر رساندن نقاط قوت و ایجاد فرصت ها و تنوع در کنار جاذبه مناطـق جنگـی قابـل تحقق است.

کلید واژه : گردشگری، جنگ، گردشگری جنگ، راهیان نور، استان خوزستان.

  فهرست مطالب

عنوان

صفحه

 

مقدمه

......

1

 

فصل اول: كليات پژوهش

 

1-1-بيان مسأله

......

4

 

1-2- اهميت موضوع تحقيق ..........

.

5

 

1-3-اهداف‌ تحقيق ....

.......

6

 

1-4-پرسش های اصلی ...

........

7

 

1-5- فرضيه های اصلی

.....

7

 

1-6-پيشينه تحقيق ....

.......

7

 

1-7-قلمرو تحقيق

..............................................................................................................

9

 

1-8- مراحل انجام کار و روش تحقيق

..........................................................................

10

 

1-8-1- روش تحقيق ...................................

.............................................................

10

 

1-8-2- جامعه آماري .................................

.........................................................

10

 

1-8-3- روش نمونه‌گيري ................................

..........................................................

10

 

1-8-4- شيوه گردآوري اطلاعات ................................................................

...............

11

 

1-8-5- ابزارهای گردآوری اطلاعات ... .................................................

1-8-6- شيوه‌هاي تجزيه و تحليل يافته‌ها .................................................

....................11

....................12

   

1-8-6-1 روایی (اعتبار) ابزار سنجش ............................................

..........................

12

 

1-8-6-2- پایایی ابزارسنجش.............................

....................................................

12

 

1-9-محدوديت‌هاي پژوهش.............................................

....................................................

13

 

فصل دوم: چارچوب نظری پژوهش

 

مقدمه

...................................................................................................................................

15

 

2-1- مفاهیم، اصطلاحات و انواع گردشگری.....................................

.......................................

16

 

2-1-1- تعریف واژه توریست، توریسم.........................................

.......................................

16

 

2-1-2- سیر تحول تاریخی مفهوم توریسم.............................

.....................................

18

 

2-1-3- هستی شناسی توریست و توریسم .......................................................................................19

 

2-1-4- طبقه بندی انواع توریسم...........................................................................................................19

 

2-1-4-1- انواع گردشگری از چند دیدگاه......................................................................................20

 

2-2- تعاریف جنگ، انواع، انگیزه ها و جنگ تحمیلی............................................................................27

 

2-2-1- چند دیدگاه درباره مفهوم جنگ...............................................................................................27

 

2-2-2- انواع جنگ ................................................................................................................................28

 

2-2-3- انگیزه های مادی و معنوی در جنگ(جنگ تحمیلی).............................................................28

 

2-2-4- نگاهی بر جنگ تحمیلی یا دفاع مقدس..................................................................................29

 

2-3- رابطه میان جنگ و گردشگری جنگ................................................................................................30

 

2-3-1- انواع گردشگری مرتبط با گردشگری جنگ...........................................................................31

 

2-3-1-1- گردشگری آموزشی........................................................................................................31

 

2-3-1-2- گردشگری فرهنگی........................................................................................................32

2-3-1-3- گردشگری میراث..........................................................................................................32

2-3-1-4- گردشگری علایق خاص..............................................................................................33

2-3-1-5- گردشگری سیاه.............................................................................................................34

2-3-1-6- گردشگری مکان های سیاه..........................................................................................35

2-3-1-7- گردشگری مرگ............................................................................................................36

2-3-1-8- گردشگری میراث بیرحمی و قساوت.........................................................................39

2-3-1-9- گردشگری جنگ...........................................................................................................40

2-3-1-10- گردشگری میدان جنگ.............................................................................................42

2-3-1-10-1- کارکرد میادین جنگ..........................................................................................43

2-3-1-10-2- تیپ شناسی مسافران میادین جنگ.................................................................45

2-3-2- رویکردهای گردشگری جنگ...........................................................................................46

2-3-3- عرضه و تقاضای گردشگری سیاه(جنگ).......................................................................48

2-3-3-1- طیف بندی محصولات گردشگری سیاه(گستره عرضه)......................................48

2-3-3-2- عوامل محرک گردشگری سیاه..............................................................................51

2-3-3-2-1- ارزش های فرهنگی........................................................................................52

2-3-3-2-2- تقدیس.............................................................................................................53

2-3-3-2-3- مشخص شدن(برجسته سازی)......................................................................53

2-3-3-2-4- هویت...............................................................................................................53

2-3-3-2-5- آموزش و اکتشاف...........................................................................................54

2-3-3-2-6- علاقه تاریخی..................................................................................................55

2-3-3-2-7- میراث...............................................................................................................55

2-3-3-2-8- احساس غربت................................................................................................56

2-3-3-2-9- خاطره و یادمان...............................................................................................56

2-3-3-2-10- کنجکاوی.......................................................................................................57

2-3-3-2-11- موقعیت..........................................................................................................57

2-3-3-2-12- رسانه.............................................................................................................58

 

2-3-4- عوامل مؤثر بر تقاضای گردشگری جنگ.......................................................................60

 

2-4- نگاهی کوتاه به تاریخچه گردشگری در جهان.........................................................................64

2-5-تاریخچه گردشگری در ایران.......................................................................................................66

2-5-1- زمینه تأسیس نهادها و ساختار اداری گردشگری در ایران.............................................69

2-6- تاریخچه گردشگری جنگ در جهان..........................................................................................71

 

2-6-1- مقاصدمعروف گردشگری جنگ در جهان........................................................................73

 

2-6-1-1- گردشگری جنگ در فرانسه.......................................................................................74

 

2-6-1-2- گردشگری جنگ دربلژیک.........................................................................................77

 

2-6-1-3- گردشگری جنگ در ترکیه.........................................................................................87

 

2-6-1-4- گردشگری جنگ در روسیه........... ...........................................................................89

2-6-1-5- گردشگری جنگ در ژاپن...........................................................................................94

 

2-7- راهیان نور،مقدمه ای برای گردشگری جنگ در ایران..............................................................98

 

2-7-1- اهداف راهیان نور...............................................................................................................99

2-7-2- تفاوت راهیان نور و گردشگری جنگ...........................................................................100

 

 

فصل سوم: ويژگي‌هاي جغرافيايي استان خوزستان

 

مقدمه .................................................................................................................................................102

 

3-1- ویژگی های جغرافیای طبیعی .............................................................................................103

 

3-1-1- موقعیت محدوده جغرافیایی.......................................................................................103

 

3-1-2- زمين‌شناسي ..................................................................................................................103

 

3-1-3- توپوگرافی.....................................................................................................................104

 

3-1-4- اقلیم...............................................................................................................................104

 

3-1-5- باد..................................................................................................................................105

 

3-1-6- منابع آب......................................................................................................................106

3-1-7- خاک شناسی..................................................................................................................106

 

3-1-8- پوشش گياهي ...............................................................................................................107

 

3-1-9- حيات جانوري ..............................................................................................................108

 

3-2- ويژگي‌هاي جغرافياي انساني .................................................................................................109

 

3-2-1- سابقه تاریخی استان خوزستان......................................................................................109

 

3-2-2- وجه تسمیه نام خوزستان........................................ .....................................................109

3-2-3- مطالعات تقسیمات سیاسی استان خوزستان.................................................................109

 

3-2-4- ويژگي‌هاي اجتماعی(جمعیتی)......................................................................................110

 

3-2-4-1- ویژگی های جمعیتی..............................................................................................110

 

3-2-4-1-1- تراکم جمعیت ..............................................................................................112

 

3-2-4-1-2- ساختار سنی وجنسی جمعیت استان .........................................................112

3-2-4-1-3- سواد...............................................................................................................112

 

3-2-4-2- شاخصه های اشتغال..............................................................................................113

 

3-2-5- ساختار اقتصادی.............................................................................................................113

3-3- طبقه بندی جاذبه های گردشگری استان خوزستان..............................................................114

3-3-1- جاذبه های طبیعی..............................................................................................................115

3-3-2- جاذبه های انسانی .........................................................................................................118

3-3-2-1- قلعه های تاریخی......................................................................................................120

3-3-2-2- حمام های تاریخی....................................................................................................123

3-3-2-3- کاروانسراها.................................................................................................................124

3-3-2-4- مکان های تاریخی......................................................................................................125

3-3-2-5- پل های باستانی...........................................................................................................129

3-3-2-6- مساجد تاریخی............................................................................................................130

3-3-2-7- آرامگاه ها و زیارتگاه ها.............................................................................................131

3-3-2-8- نقش برجسته ها...........................................................................................................135

3-3-2-9- آسیاب های باستانی.....................................................................................................136

3-3-2-10- خانه های تاریخی.....................................................................................................137

3-3-3- جاذبه های فرهنگی گردشگری جنگ در استان خوزستان................................................138

3-3-3-1- مسیرهای گردشگری جنگ در استان خوزستان........................................................138

3-3-3-2- یادمان های دفاع مقدس در استان خوزستان............................................................139

 

فصل چهارم: تجزيه و تحليل موضوع پژوهش

 

مقدمه ........................................................................................................................................................153

 

4-1- يافته‌هاي توصيفي پژوهش...........................................................................................................154

 

4-1-1- جنسيت ...............................................................................................................................154

 

4-1-2- وضعيت تأهل.......................................................................................................................154

 

4-1-3- سن پاسخگویان....................................................................................................................155

 

4-1-4- تحصیلات پاسخگویان.........................................................................................................156

 

4-1-5- شغل.......................................................................................................................................156

 

4-1-6-وسیله نقلیه........................................................................................ ..................................157

 

4-1-7-سکونت در مناطق جنگی در حین جنگ........................................ .................................157

 

4-1-8- اولین بازدید از مناطق جنگی کشور....................................................... ............................158

 

4-1-9-آیا از سایر مناطق جنگی کشور بازدید کرده اید؟..............................................................158

 

4-1-10-آیا از مناطق جنگی سایر کشورها دیدن کرده اید؟........................................ .............159

 

4-1-11-آیا سابقه حضور در جبهه های جنگ داشته اید؟.... ..................................................159

 

4-1-12-آیا جزء خانواده شهدا و یا جانبازان هستید؟..............................................................160

4-2- یافته های کیفی پژوهش.........................................................................................................160

 

4-2-1-ویژگی های خاص گردشگری......................................................................................161

 

4-2-2-نقش برنامه ریزی و آموزش در توسعه گردشگری جنگ............. ...............................162

 

4-2-3- بزرگداشت آثار.............................................................. ..............................................163

4-2-4- همگونی و رابطه مثلث گونه..........................................................................................163

4-2-5- ابعاد بین المللی جنگ....................................................................................................164

4-2-6- نقش بخش خصوصی در توسعه گردشگری..................................................................164

4-2-7- نقش ارگان ها و نهادهای دولتی در حفظ مکان ها........................................................165

4-2-8- وجود مین و سیم های خاردار در ایجاد ترس ..............................................................165

4-2-9- فقدان برنامه ریزی و امکانات زیرساختی.......................................................................166

4-2-10- اطلاعات علمی از سایت ها و مکان های مورد بازدید................................................167

4-2-11- رونق گردشگری جنگ در بهبود وضعیت اسکان........................................................167

4-2-12- ورود بازدیدکنندگان به مناطق جنگی..........................................................................168

4-2-13- نقش گردشگری جنگ در توسعه اجتماعی.................................................................168

4-2-14- یادآوری خاطرات جنگ..............................................................................................169

4-2-15- رضایت از سطح امکانات رفاهی و وضعیت اسکان....................................................170

4-2-16- اثرات یادمان ها در ایجاد خاطره.................................................................................170

4-2-17- تعداد و وضعیت یادمان ها..........................................................................................171

4-2-18- انتخاب راهیان نور و تأثیر آن در افزایش معلومات گردشگران...................................171

4-2-19- نقش بازدید از میراث و توان های گردشگری جنگ..................................................172

4-2-20- میزان تمایل برای بازدید دوباره از استان.....................................................................173

4-2-21- توجیه و تشویق مردم برای بازدید از مناطق جنگی.....................................................174

4-2-22- تغییر در نگرش نسبت به جنگ..................................................................................177

4-2-23- الویت در انتخاب جاذبه های گردشگری ایران...........................................................175

4-2-24- آینده گردشگری جنگ................................................................................................177

4-2-25- مانع اساسی توسعه گردشگری جنگ..........................................................................177

 

4-3- ارائه مدل مرتبط با گردشگری جنگ.......................................................................................179

 

4-4-تجزيه و تحليل SWOT............................................................................................................180

 

4-4-1-استراتژی و راهبرد مناسب در مناطق جنگی استان خوزستان.......................................184

4-4-2- جمع بندی تحلیل وضعیت گردشگری جنگ در استان خوزستان...............................187

 

فصل پنجم: نتيجه‌گيري و پيشنهادها

 

مقدمه ......................................................................................................................................................190

 

5-1- نتیجه گیری..................................................................................................................................191

5-2- پيشنهادها ....................................................................................................................................195

 
   

پيوست‌ها:

پرسشنامه گردشگران ............................................................................................................................199

 

فهرست جداول

عنوان

صفحه

جدول 2-1: تعاریف و چشم انداز مفهوم تاناتوریسم 37

جدول 2-2: طیف منابع گردشگری سیاه 49

جدول 2-3: سایر عوامل مؤثر بر تقاضای گردشگری جنگ از نگاه گردشگران 63

جدول 4-1: جنسیت گردشگران 154

جدول 4-2: وضعیت تأهل گردشگران 155

جدول 4-3: سن گردشگران 155

جدول 4-4: سطح سواد گردشگران 156

جدول 4-5: شغل بازدیدکنندگان 157

جدول 4-6: وسیله نقلیه 157

جدول 4-7: سکونت در مناطق جنگی در حین جنگ 158

جدول 4-8: اولین بازدید از مناطق جنگی جنوب کشور 158

جدول 4-9: بازدید از سایر مناطق جنگی کشور داشته اند؟ 159

جدول 4-10: بازدید از مناطق جنگی سایر کشورها داشته اند؟ 159

جدول 4-11: سابقه حضور در جبهه 160

جدول 4-12: عضو خانواده های شهدا یا جانبازان 160

جدول 4-13: ویژگی های خاص گردشگری جنگ 161

جدول 4-14: نقش آموزش و برنامه ریزی در توسعه گردشگری جنگ 161

جدول 4-15: بزرگداشت آثار و نتایج جنگ در ترویج صلح 162

جدول 4-16: رابطه مثلث گونه صنعت گردشگری در تبدیل گردشگری جنگ به جاذبه ملی 163

جدول 4-17: ابعاد بین المللی جنگ و تأثیر در عرصه های ملی 163

جدول 4-18: نقش بخش در خصوصی در توسعه گردشگری 164

جدول 4-19: نقش دولت و نهادهای مربوطه در حفظ مکان ها 164

جدول 4-20: وجود مین و سیم های خاردار در ایجاد نگرانی و عدم جذب گردشگر 165

جدول 4-21: نقش فقدان امکانات زیرساختی در عدم توسعه گردشگری جنگ 165

جدول 4-22: میزان اطلاعات علمی از سایت های جنگی مورد بازدید 166

جدول 4-23: نقش رونق گردشگری جنگ در بهبود وضعیت اسکان گردشگران 167

جدول 4-24: نقش ورود بازدید کنندگان در بهبودی وضعیت ساکنان منطقه 167

جدول 4-25: نقش گردشگری جنگ در توسعه اجتماعی و فرهنگی منطقه 168

جدول 4-26: میزان یادآوری خاطرات به عنوان انگیزه اصلی گردشگری جنگ در منطقه 169

جدول 4-27: میزان رضایت از سطح امکانات رفاهی و وضعیت گردشگران جنگ منطقه 169

جدول 4-28: میزان تأثیر احداث یادمان در ایجاد خاطره ها و حماسه ها 170

جدول 4-29: چگونگی تعداد و وضعیت یادمان ها با توجه به تنوع سایت های جنگی 171

جدول 4-30: تأثیر انتخاب راهنمایان راهیان نور از بین رزمندگان در افزایش معلومات 172

جدول 4-31: نقش بازدید از توان های گردشگری جنگ در استمرار حافظه تاریخی ملت 172

جدول 4-32: میزان تمایل برای بازدید دوباره از استان خوزستان به عنوان مقصد گردشگری 173

جدول 4-33: میزان تشویق سایر افراد برای بازدید از مناطق جنگی جنوب 174

جدول 4-34: میزان تغییر نگرش نسبت به جنگ پس از بازدید از مناطق جنگی جنوب 174

جدول 4-35: الویت انتخاب انگیزه برای بازدید از مناطق جنگی جنوب 175

جدول 4-36: آینده گردشگری جنگ در مقایسه با سایر حوزه های گردشگری ایران 176

جدول 4-37: مانع اساسی توسعه گردشگری جنگ 177

جدول 4-38: ماتریس ارزیابی عوامل داخلی (نقاط قوت) 179

جدول 4-39: ماتریس ارزیابی عوامل داخلی (نقاط ضعف) 180

جدول 4-40: ماتریس ارزیابی عوامل خارجی (فرصت ها) 181

جدول 4-41: ماتریس ارزیابی عوامل خارجی (تهدیدها) 182

جدول 4-42: مجموع ماتریس عوامل داخلی (نقاط قوت و ضعف) 182

جدول 4-43: مجموع ماتریس عوامل خارجی (فرصت ها و تهدیدها) 182

فهرست نمودارها

عنوان

صفحه

نمودار 2-1: طیف منابع گردشگری سیاه

نمودار 4-1: الویت در انتخاب انگیزه برای بازدید از مناطق جنگی 175

نمودار 4-2: آینده گردشگری جنگ در مقایسه با سایر حوزه های گردشگری ایران 176

نمودار 4-3: موانع اساسی توسعه گردشگری جنگ 177

نمودار 4-4: مدل زیربنایی گردشگری جنگ در استان خوزستان 178

نمودار4-5: ارزیابی مجموع عوامل داخلی و خارجی مؤثر بر گردشگری جنگ 183

 فهرست تصاوير و شكل‌ها

عنوان

صفحه

-فهرست نقشه‌ها

عنوان

صفحه

نقشه 2-1: حملات هوایی عراق علیه ایران در جنگ تحمیلی 30

نقشه 2-2: حملات عراق به استان خوزستان 31

نقشه 3-1: تقسیمات سیاسی استان خوزستان 106

 مقدمه

سیر و سیاحت بویژه برای گذراندن اوقات فراغت یکی از نیازهای اصلی بشر تلقی شده، به گونه ای که این پدیده با تخصیص 1/. از جمعیت جهان، بزرگترین جابه جایی صلح آمیز تاریخ بشر محسوب می شود. پیشرفت فناوری حمل ونقل و ارتباطات، توسعه تولیدات صنعتی و افزایش درآمد، جهانـی شدن و ابعاد مرتبط با آن، افزایش اوقات فراغت، بهبود خدمات بازنشستگی، ارتقاء سلامت جوامع و دیگر عـوامل تغییرات چشم گیری را در کشورهای صنعتی و به خصوص در شهـرها ایجاد نمـوده و توانسته است جهانـگردی (صنعت بدون درد) را در هزاره سوم میــلادی به عنوان یکی از مهم ترین نیـروهای محرکه اقتصادی و یکی از سه صنعت درآمدزای مهم جهان در کنار صنعت نفت و خودرو سازی مطرح کند( تولایی،1386:15).

اگر در گذشته صحبت از گـردش به میان می آمد، به طور حتم در اذهان بسیاری از مردم تصویری از یک تفـریح ساده با هدف گـذران اوقـاتی از زنـدگی خویش شکل می گرفت؛ اما با گـذشت زمان و کسب و کار و تجربه های نو و بررسی های علمی مشاهده شد که جوامـع امروزی روز به روز درگیر پیچـیدگی های این عصر شده و به طور طبـیعی و ذاتـی رفتار فردی و گروهی خود را طوری تنظیـم می کنند که خواهـان ارزش گـذاری ویـژه ای برای زمـانی از وقت خویـش می شوند و این درک را دارند که هـرچه خود را غرق در دنیای بیکـران فنـاوری کنند به همان کیفیت، نیـازمند بهره منـدی از گردش و تکاپو برای شناخت و درک موضوعاتی جذاب طبیعی، تاریخی و فرهنگی هستند.

با توجه به افزایش و متنوع شدن گونه های گردشگـری در جهان، از سال های خیلی دور ولی تقریبا به طور رسمی از سال 1990، گونهء جدیدی از گردشگری تحت عنوان "گردشگری سیاه"1به انواع متداول گردشگری اضافه گردید.

یکی از شاخه های گردشگری سیاه، گردشگری جنگ2 است که بیانگر آن است که در آینده نه چندان دور مناطق مرتبط با جنـگ بی گمان یکی از پربیننده ترین انواع جـاذبه های گردشگری جهان خواهد شد.هر چند هنوز جـاذبـه های گـردشگـری جنـگ، یک زیر مجموعه از کلیت مکان های توریستی مرتبط با درد و رنج است.

جنگ و درگیری های مسلحانه بخش جدایی ناپذیر از تاریخ و زندگی بشر بوده و هست. صرفنظر از علل و انگیزه های وقوع جنگ، این واقعیت وجود دارد که پیامدهای ویرانگر جنگ، کشتار، ویرانی و

و خسارت های ناشی از آن حتی برای طرف پیروز، غیر قابل جبران است و تاریخ زندگی آن ملت را

  1. Dark Tourism
  2. War Tourism

به این پدیده شـوم اختصاص داده است. با توجه به وقـوع 25 جنـگ مسلحانه بزرگ در قرن بیستم، تلفات مستقیم ویا غیر مستقیم بین 170 تا 200 میلیون نفر برآورد شده و کشته شدگان جنگ حدود 110میلیون نفر بوده است.

بررسی ها نشان می دهد سالانه میلیون ها گـردشـگر از مکان های تاریخی مرتبط با جنگ در سراسر دنیا بازدید می کنند و عرضه و تقاضای این شاخه از گردشگری، مفهومی کاملا صلح طلبانه دارد، هر چند اهداف تجـاری و سیـاسی نیز در آن نهفته است. پیش بینی شده است که گردشـگری جنـگ در قرن بیستم نه تنها یک زیر مجموعه مهم در گردشگـری سیـاه خواهد بود بلکه خود تبدیل به یکی از انواع پرطرفدار از گردشگری خواهد شد.

 1-1- بیان مسأله

یکی از انواع خاص گردشگری که در دهه های اخیر مورد توجه گردشگران و برنامه ریزان توریسم قرار گرفته است، گردشـگری جنـگمی باشد. این نوع گردشـگـری برای اولین بار و در سال های گذشته،در کشورهای غربی مورد توجه قرار گرفت و به شکل بازدید از آثار و بقایای برجا مانده از جنگ جهانی اول و دوم نمود پیدا کرد.

جنگ همیشه و همه جا با خود مرگ و نابودی و خرابی به همراه داشته است. کشورهایی که درگیر جنـگ می شوند، تا سال ها و حتی دهه ها باید پاسخگوی عواقب ویـران کننده درگیری ها و خون ریزی های ناشی از آن باشند. اما در دنیای امروز که می توان انتظار هر چیزی را داشت، ایجاد درآمد از مناطق جنـگ زده و نمادهـای مبارزه و پایداری چیز عجیبی نیست. دولتمردان کشورهای مختلف، حتی آنهایی که چندان درگیر جنگ نبوده اند، به اهمیت موضوع گردشگری جنگ پی برده اند و هر یک سعی می کنند با سرمایه گذاری قابل توجه بر روی مناطق جنگی خود، توریست های بیشتری را جذب نمایند. مردم نیز در سال های اخیر غلاقه زیادی از خود برای تماشا و بازدیـد از مناطـق جنگ زده، شهرهای ویران شده، تانک های منهدم شده و بقایای جنگ های خانمان سوز نشان داده اند.

از زمانی که آتش جنگ ها خاموش شده، خون های ریخته شده بر زمین خشک گردیده و سفیر مرگ ساکت شده، مردم برای بازدید به سرزمین هایی می آیند که زمانی مملو بود از جنازه ها و کشته هایی که به خاطر امیـال و قدرت طلبی های سیاستمداران، جان خود را از دست داده بودند، شاید به همین دلیل است که گردشگری جنگ را نوعی از گردشگری تاریک1 و یا گردشگری مشکل2 نامیده اند.

گردشگـری جنـگ خود، بعد جدیدی از اشکـال نوستـالوژیک است. گردشـگری جنـگ در دو بعد نوستـالوژیک و غیر نوستالوژیک آن صورت می گیرد. گردشگری جنگ در قالب نوستالوژیک شکلی از دلتنگی است که برای دوباره دیدن زادگاهی که زمانی غرق خونریزی و صدای مهیب انفجارها بوده و یا برای زنـده کردن خاطرات گذشته صورت می گیرد. در بحث نوستـالوژیکی گردشـگری جنـگ بازدید کننده ها، بازماندگان جنـگ یا خانواده های رزمندگان جنـگی هستند؛ اولین تورهای بازدید از مناطق جنـگی تحت عنوان کاروان های زیـارتی3 در مدت زمان کوتاهی پس از پایان جنـگ جهانـی اول(1918) و به ویژه برای بازدید از منطقه جنگی ایپردر بلژیک توسط بریتانیایی ها راه اندازی شد، در آن زمان عمدتا اعضای خانواده و بازماندگان سربازان کشته شده در این جنگ و نیز رزمندگانی که

1. Dark Tourism

2. Trouble Tourism

3. Pilgrimage Tours

از نبردهای سهمگین منطقه ایپر جان سالم بدر برده بودند به عنوان "زائر"1 و برای زیارت مناطقی که محـل فداکاری همرزمـان و یا خویشاونـدان آنان بـوده به این منطقه سفـر می کـردند(خاطری، 1389).

ولی در زمینه غیر نوستالوژیک که امروزه رایج و متداول است شامل کسانی می شود که برای ارضای حس کنجـکاوی، علاقه به میدان های جنـگی و یا محققین در زمینه جنـگ به بازدید مناطق جنـگی می روند.

در طول حیات سیاسی و اجتماعی جامعه ایرانی در طول دهه های اخیر، یکی از موثرترین پدیده های اثرگذار، جنـگ تحمیـلی عراق علیه ایران بوده است. در طول این جنگ هزاران نفر شهید، میلیون ها نفر آواره و همچنین شهـرها و سکونت گاه هـای فـراوانی تخـریب شدند. عـلاوه بر آن صدها هـزار شهید، مفقودالاثر، اسیر، جانباز و آواره که خاطرات فراموش نشدنی فراوانی را برای بازماندگان جنگ به میراث گذاشته اند. از این نظر جنـگ تحمیلی شکلی از تقدس در ذهنیت ایرانیان یافت و به عنوان گفتمان غالب در زندگی ایرانیـان تداوم یافت. حاصـل این گفتمان از بُعـد دانش توریسـم، تقـارب و تلاقی همزمانی دو مسافرت بود. شکلی داوطلبانه از گردشگری توسط مردم و شکل برنامه ریزی شده دولتی (راهیـان نـور) در مسافرت به مناطق جنـگی به خصـوص استان خوزستـان که کانون و محور اصلی جنـگ عراق علیـه ایران است. استان خوزستان می تواند از جمله استان هایی باشد که با برنامه ریزی جامع و کامل در مورد گردشگری جنگ در کنار دیگر جاذبه های گردشگری استان، نقش بسیار سازنده ای را در حفظ و احیای ارزش های دفاع مقدس و گردشگری ملی ایفا نماید.

جوهره ی این شکل از گردشگری، بدون شک نوستالوژی واقعه جنگ تحمیلی است که تبعات آن از منظر بررسی رونـدها و جریان های مهم گردشگـری از وجـوه مختلف، توان ها و کمبـودها، و ارائـه راهکارهای عملی جهت برنامه ریزی اصولی به منظور توسعه و نقش آفرینی آن در گردشگـری ملـی در این پایان نامه مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

 1-2- اهمیت موضوع تحقیق

با توجه به مفهـوم گردشـگری که ماهیت ترکیبی و پیچیده ای داردو مستلزم مشارکت بخـش های مختلف نهادها و همکاری جوامع میزبان است به همین دلیل این موضوع نیاز به برنامه ریـزی های دقیق و جامع دارد.

گردشگری جنگ که شکل جدیدی از انواع گردشگری است علاقمندان بسیاری را در سراسر جهان

  1. Pilgrim

به خود جذب کرده است، هر چند که هنوز در ایران جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده است.

با توجه به اینکه غالب خانواده های ایرانی به صورت مستقیم و یا غیر مستقیم درگیر جنگ بوده اند، مطالعه این پدیده از جنبه های مختلف از جمله تأثیر آن بر گردشگـری ملـی می تواند دارای اهمیت فراوانی باشد. همچنین ضمن بررسی توان ها، فرصت ها و چالش های گردشگری جنگ در ایران و به خصوص در استان خوزستان، راهکارهای عملی جهت تبدیل شدن آن از پتانسیل گردشگری ملی به گردشگری بین المللی را ارائه کرد. یکی دیگر از زوایای مربوط به اهمیت این پایان نامه آن است که گردشگری جنگ می تواند با ارائه صحنه های جنگ، کانون های درگیری، نمادها و آثارهای باقی مانده از جنگ، رشادت ها، سلحشوریها و ظرفیت های دفاعی و از خود گذشتگی ها و ایثار ایرانیان در دفاع از حریـم کشورشان را به گردشگـران داخلی و به خصوص به گردشگـران بین المللی ارائه دهد. همچنین زنده نگه داشتن قداست رزمندگان و شهـدا در حافظه تاریخی ملت و نسل جدید که شاید نام جنگ تحمیلی را جز در کتب یا رسانه های صوتی و تصویری ندیده و نشنیده باشند، یکی از اهداف بزرگ و معنـوی این شکل از گردشگـری می باشد. از این نظـر، بدیـع بودن موضـوع در پژوهش های گردشگری، فقر تئـوریک در زمینه گردشگری جنگ، فقدان مطالعات میدانی و بررسی های کاوشگرانه از نقش جنـگ در گردشگـری جهت برنامه ریـزی های مطلوب و طرح ریزی های استراتژیک در حوزه گردشگری ملی از جنبه های مهم اهمیت موضوع پایان نامه است.

علاوه بر آن، در سال های اخیر، با افزایش قابل توجهی از گردشگران در مناطق جنگی مواجه هستیم که در ابـعاد مختلف اجتماعی، فرهنگی، زیست محیطی و اقتصـادی اثرات متنـوعی را به دنبال داشته است. درک صحیح از این اثـرات خود می تواند موجب کشف نقاط مثبت و منفی شده که در نهـایت به برنامه ریزی بهتری برای ارتقای فضای گردشگری در این شکل بوجود آورد.

 1-3- اهداف تحقیق

1- شناسایی جاذبه های گردشگری جنگ در استان خوزستان

2- مطالعه روندها و مسائل عمومی و اختصاصی گردشگری در مناطق جنگی پس از پایان جنگ تحمیلی (امواج حرکت گردشگران، سنوات، خدمات، تأسیسات و آمار گردشگران)

3- تحلیل تاثیر پیدایـش و افـزایش گردشگـران جنـگ در استـان خوزستـان به منظـور تـوسعه گردشگری در استان

4- بررسی سابقه شکل گیری و گسترش جنگ در منطقه مورد مطالعه (استان خوزستان)

5- بررسی فرصت ها و چالش های فراروی گردشگری جنگ به منظور ارائه راهکارهای عملی جهت توسعه و نقش آفرینی این نوع از گردشگری در گردشگری ملی

1-4- پرسش های اصلی

1- آیا با توجه به علایق ملی و حس نوستالوژیک در میان هموطنان متأثر از جنـگ، توریسم جنگ می تواند جایگاه ویژه ای در گردشگری ملی داشته باشد ؟

2- آیا گردشگری جنـگ در ایران دارای شرایط مطلـوبی است ؟

1-5 - فرضیه های اصلی

در یک بررسی علمی لازم است محقق برای تعیین دقیق و تبیین منطقی اهداف تحقیق، فرضیه ها را مطرح سازد. فرضیه به عنوان استخوان بندی طرح مطالعاتی، معمولا چند متغیر را به عنوان شاخص هایی برای شناسایی جنبه هایی از پیچیدگی یک مسأله بیان می دارد.

فرضیه یک پیشنهاد و توجیه و به زبان دیگر، راه حل اولیه مسأله است که هم به یافتن نظم و ترتیب در بین واقعیات کمک می کند و هم باعث استنتاج می شود(حافظ نیا،112:1386).

با توجه به آنچه در قسمت بیان مسأله این کار تحقیقی اشاره گردید، فرضیات زیر مطرح اند:

1- به نظر می رسد به دلایل علایق ملی و حس نوستالوژیک در میان هموطنان متأثر از جنـگ، توریسم جنگ می تواند جایگاه ویژه ای در گردشگری ملی داشته باشد.

2- به نظر می رسد گردشگری جنـگ در ایران دارای شرایط نامطلـوبی است و نیازمند فرصت سازی و سرمایه گذاری در این بخش می باشد.

1-6- پیشینه تحقیق

در زمینه جنـگ و ارتباطی که با گردشگـری دارد، تا کنون تحقیق مستندی صورت نگرفته و از نگاه توریسم به این مقوله توجه نشده است.

در این قسمت غالبا می توان به کتاب ها (اکثرا لاتین)، پایان نامه ها و یا مقاله هایی اشاره کرد که هر کدام تنها یک بُعد از موضوع را در نظر گرفته اند، بدین معنی که بیشتر مطالعاتی که درباره جنـگ صورت گرفته، جنبه معنوی و چگونگی حفظ میراث جنگ و خاطرات آن مد نظر قرار گرفته است و کمتر به بُعد گردشگـری آن توجه شده است، عاملی که می تواند با مدیریت و برنامه ریزی صحیح و کارآمد، به توسعه گردشگری جنگ در مناطق جنگ زده و همچنین بهبود وضعیت اقتصادی این مناطق کمک بسیار کند که شامل منابع ذیل است:

1- شهریار خاطری/کتاب گردشگـری جنـگ در جهان و درس هایی که از آن برای ترویج فرهنگ صلـح می آموزیم/نشر آفتاب گرافیک/1389. ( دکترشهريار خاطـري با استفاده از تجربيات شخصي‌ خود از حضور در برخي از تورهاي گردشگـريجنگ در جهان، در اين اثر به معرفي مکان های معروف گردشگری جنـگ در دنيا، سایت های بجا مانده از جنگ اول و دوم جهانی که امروزه گردشگران زیادی را از سراسر جهان به خود جذب می کند و مراسم های مخصوصی که سالانه در این کشورها اجر می شود، پرداخته است.وي چگونگي انجام اين برنامه در 8 كشور مانند فرانسه، بلژيك، ژاپن، روسيه، بوسني وهرز‌گوين و تركيه را با جزييات كامل در اين كتاب شرح داده است.)

لیلا وثوقی/مقاله گردشگری تلخ(با تاکید بر گردشگـری جنگ)/1388. (هدف از این مقـاله معـرفی گردشگــری تلـخ، به عنـوان یکی از انـواع رو به گستـرش گردشگـری، در بـازار گردشگری جهان است. در این میان، گردشگری جنگ در قرن بیستم یک زیر مجموعه مهم و اساسی در گردشگـری های تلـخ بوده است که پیش بینی می شود در آینده ای نزدیک به یکی از انواع پرطرفدار گردشگـری تبدیل خواهد شد.


خرید و دانلود بررسی وضعیت گردشگری جنگ به منظور توسعه گردشگری (استان خوزستان)

افزایش فالوور اینستاگرام